Hoa cúc

きくの露受けて 硯のいのち哉
Kiku no tsuyu ukete suzuri no inochi kana
Buson

Giọt sương trên bông cúc
nhận vào nghiên mực
sinh khí tràn đầy

Người xưa có những thú cầu kỳ mà người nay khó cảm thụ như đọc Đường thi phải dưới ánh nến bạch lạp, mài mực để viết phải dùng những giọt sương đọng lại trên bông cúc. Những thú cầu kỳ đó được cho là tao nhã. Tại sao như thế thì được gọi là tao nhã? Không có định nghĩa để phân biệt rõ ràng, nhưng cảm nhận chắc chắn là như vậy.  Sương là tinh khiết, cúc là cốt cách. Tính tinh khiết đó nhuần thấm cốt cách tinh túy của hoa cúc, hòa vào mực trào ra đầu ngọn bút thành những nét viết đầy sức sống.    

Hoa cúc chỉ đẹp khi ở ngoài trời, dẫu ở bên bờ giậu hàng hiên. Mang hoa cúc vào trong phòng, dẫu bày biện thế nào cũng thiếu sinh khí, như người đẹp bày trong tủ kính. Ngắm những bông cúc đang ngậm sương tôi mới thấm thía câu thơ của Đỗ Phủ "Tùng cúc lưỡng khai tha nhật lệ / Cô chu nhất hệ cố viên tâm" mà Nguyễn Bính lấy vào bài thơ của mình "Khóm cúc tuôn đôi dòng lệ cũ / Con thuyền buộc một mối tình nhà". Những ai hay xê dịch, phiêu bạt nếu có dịp nhìn thấy những bông cúc ngậm sương chắc hẳn sẽ nhớ tới câu thơ này.

Hoa không chỉ là hoa.

Tứ bình

門口の櫻を雲のはしめ哉
kadoguchi no sakura o kumo no hajime kana
Buson

Cổng nhà
hoa anh đào nở
mây khởi đầu xa

葉桜や昔の人と立咄
hazakura ya mukashi no hito to ritsu hanashi
Shiki

Anh đào trổ lá
người xưa
đứng hàn huyên

風色やしどろに植ゑし庭の秋
kazairo ya shidoro ni ueshi niwa no aki
Basho

Màu của gió
trồng loạn xạ
sân vườn thu

大雪の我家なればぞ花の春
oyuki no waga ie nareba zo hana no haru
Issa 

Đại tuyết
nhà tôi trở thành
mùa xuân của hoa

Chiều thu

門を出れば　我も行人　秋のくれ   
Mon wo izureba　ware mo yuku hito　aki no kure
Buson

Ra khỏi nhà
tôi cũng là du khách
chiều thu

Tôi nhớ tới mùa xuân với đám mây anh đào trước ngõ. Tôi nhớ tới mùa đông với đám hoa trắng lạnh của ngày đại tuyết. Là xuân, là thu hay là đông, vẫn cội cây đấy, vẫn con đường đấy, như vẫn đợi chờ người lãng du bước ra khỏi cửa. Một chiều thu!  

Hoa đỗ quyên

秋たまたま躑躅はなさく澁賀の里
aki tamatama tsutsuji hanasaku Shiga no sato
Buson

Mùa thu
đôi khi đỗ quyên vẫn nở hoa
làng Shiga

Trúc Nhật

稲妻にこぼるる音や竹の露
inazuma ni koboruru ota ya take no tsuyu
Buson

Trong tia chớp
tiếng rơi khắp
những giọt sương lá trúc

Tia chớp lóe lên nhưng không nghe thấy tiếng sấm, mà nghe thấy tiếng những giọt nước rơi khắp trên cây trúc, nhìn ra thì lại là những giọt sương. Trong ánh chớp đấy, những giọt nước mưa trên lá trúc trông giống như những giọt sương, long lanh, tròn trịa, nhưng lại khác những giọt sương ở chỗ chúng tạo ra âm thanh, như một hệ quả của tia chớp.

Cây trúc Nhật có tên khoa học là Dracaena surculosa. Cái tên trúc Nhật là một cách gọi tùy tiện của dân gian, kiểu cũng giống như trúc Pháp, lan Ý. Những cây này hoàn toàn không có nguồn gốc riêng biệt từ Nhật, Pháp hay Ý. Tuy gọi là trúc, chi Dracaena không có liên quan gì tới tre trúc. Trái lại, cây trúc Nhật khá gần gũi với thiết mộc lan hay cây phất lộc (phát lộc, Dracaena sanderiana). Người Việt còn gọi cây trúc Nhật là trúc Quan Âm, trong khi đấy người Trung Quốc, Nhật Bản gọi cây trúc Quan Âm là cây trúc mây. Người Nhật gọi cây trúc Nhật là tinh thiên niên mộc, còn người Trung Quốc gọi là du điểm mộc, cho thấy cả người Nhật lẫn người Trung Quốc đều không coi cây trúc Nhật thuộc loại tre trúc. Vì cây trúc Nhật thuộc chi Dracaena nên hoa của nó hoàn toàn không giống hoa tre trúc cũng như hoa cau, cọ. Chúng nghiêng về phía thiết mộc lan.

Thiết mộc lan

夜の蘭 香にかくれてや 花白し
yoru no ran ka ni kakurete ya hana shiroshi
Buson

Dạ lan
trong mùi hương ẩn giấu
màu hoa trắng

Bài haiku của Buson viết về một loài hoa lan nở trong đêm. Trong bóng đêm chúng ta không nhìn thấy sắc hoa nhưng ngửi thấy hương hoa, cứ như là cây giấu hoa của mình trong mùi hương. Hương vị che giấu màu sắc là một cảm nhận rất vi tế.

Thiết mộc lan có tên khoa học là Dracaena fragrans, không phải là một loài hoa lan. Hoa của thiết mộc lan cũng nở vào buổi tối và hương cũng rất thơm. Thiết mộc lan rất dễ trồng và rất dễ sống. Đây cũng là loại cây có tác dụng lọc formaldehyde trong không khí, và theo nghiên cứu của NASA là một trong top 10 loài cây lọc không khí tốt nhất, và như vậy rất có ích trồng ở trong nhà.

Dưới trăng

月に遠くおぼゆる藤の色香かな
Tsuki ni toku oboyuru fuji no iroka kana
Buson

Dưới trăng
sắc và hương tử đằng
dường xa thẳm

Thông thường chúng ta cảm nhận sắc và hương của một vật cùng một lúc. Nhưng thực ra chúng ta không nhận được chúng đồng thời. Màu sắc đi đến chúng ta nhanh hơn mùi hương, có nghĩa là chúng ta nhận ra màu sắc trước khi nhận thấy mùi hương. Đấy là quy luật của vật lý, cũng tương tự như chúng ta nhìn thấy tia chớp trước khi nghe thấy sấm nổ. Nhưng dưới ánh trăng, cảm nhận dường như ngược lại. Mùi hương nhận thấy trước màu sắc. Thực ra chỉ có mùi hương là cảm nhận thấy dưới trăng, còn màu sắc không rõ, mập mờ. Hương và sắc trở nên xa cách.

Tiếng chuông

涼しさや鐘を離るるかねの声
Suzushisa ya kane wo hanaruru kane no koe
Buson

Lạnh
tiếng chuông
vừa rời chuông

Âm thanh tạo cảm giác lạnh không phải là điều quái lạ. "Đàn ghê như nước lạnh trời ơi". Chuông chùa gõ từ bên ngoài chuông, chuông nhà thờ thường lại gõ ở bên trong chuông. Chuông chùa mới tạo ra cảm giác lạnh. Âm thanh và lạnh là một cặp đi với nhau như trăng và Tầm Dương. "Trăng nhớ Tầm Dương, nhạc nhớ người".

Cá

古井戸や  蚊に飛ぶ魚の 音闇し
Furu ido ya ka ni tobu uo no oto yami shi
Buson

Giếng cũ
phi vào muỗi
tiếng cá âm u

Bài haiku này mường tượng như bài haiku nổi tiếng của Basho: Ao cũ / con ếch nhảy vào / tiếng nước, lại như bài haiku của chính Buson: Tiếng muỗi kêu / bông kim ngân / mỗi khi rơi xuống. Cảm xúc tinh tế thuần nhất ngưng đọng trong một khoảnh khắc chớp mắt của những sự kiện tiến triển theo đúng một trật tự tự nhiên.
 

Thu đã xa

金屏の羅は誰れかあきの風
Kinbyou no usumono wa tare ka aki no kaze
Buson

Tấm lụa bình phong vàng
là ai phủ,
gió thu?

Tịch liêu

さびしさの  うれしくもあり  秋の暮れ
sabishisa no ureshiku mo ari aki no kure
Buson

Tịch liêu
cũng là niềm vui thú
chiều thu

Thần kiều

二荒や　紅葉の中の　朱の橋
Futara ya momiji no nakano ake no hashi
Buson

Futara
trong đám lá phong đỏ
chiếc cầu son

Thần kiều (Shinkyo), cầu thần, là chiếc cầu nổi tiếng ở Nikko, thuộc đền Futarasan. Theo truyền thuyết Thượng nhân Shido khi tới Nikko, không vượt được qua dòng sông Daiya đã cầu thần Thâm Sa Vương  (Jinjaou) giúp đỡ và vị thần đã ném hai con rắn xuống hóa thành chiếc cầu cho Shido qua sông. Thần kiều là một Di sản văn hóa của UNESCO. Bài haiku của Buson được làm vào mùa thu. Giờ đây cũng thật khó hình dung chiếc cầu trong đám lá đỏ của mùa thu. Tôi tới đây vào lúc thu muộn, lá cây đã rụng gần hết, chỉ còn lác đác vài cây phong còn lá. Nhưng xung quanh cầu rất quang nên chắc không có cây lá rủ xuống. Mấy trăm năm đã trôi qua kể từ lúc Buson viết bài haiku. Phong cảnh làm sao bất biến với thời gian được. Chỉ có những con chữ là còn lưu lại mãi hình ảnh của quá khứ, như một thách thức với thời gian. Chiếc cầu có màu đỏ lẫn vào trong màu đỏ của lá. Hai chữ đỏ khác nhau: "hồng" của lá, và "chu" của cầu. 

Đây là bức tranh Thần kiều của Yoshida Hiroshi vẽ vào năm 1937. Phong cảnh không đổi khác nhiều lắm. Nhưng con đường chạy theo dòng sông giờ đây tấp nập ô tô.

Thu vàng

Vàng rơi! Vàng rơi! Thu mênh mông
Bích Khê

Buson khi viết về mùa thu có bài haiku sau:

Icho funde shizuka ni chigo no gezan kana

Đạp lên ngân hạnh
tĩnh lặng chú bé
xuống núi

Cây ngân hạnh mùa thu đổ đầy lá vàng xuống con đường núi. Con đường núi và cả quả núi bị phủ đầy lá vàng cứ như chính chúng là một cây ngân hạnh khổng lồ. Chú bé đạp lên chính cây ngân hạnh đấy xuống núi trong sự tĩnh lặng của mùa thu. Thực sự, khung cảnh mùa thu này không tĩnh. Chú bé là một chấm nhỏ trên nền vàng di động xuống. Nhưng sự chuyển động đấy không ồn ào, khuấy động. Đó là một chuyển động yên tĩnh, thanh bình. Hay nói một cách khác, ở đấy thời gian bị đông cứng, ngừng trôi. Ở đấy chỉ còn có không gian chuyển động. Sự phân tách của thời gian và không gian. Khung cảnh mùa thu dường như bao giờ cũng làm tâm hồn cảm thấy yên bình, thanh lặng, bởi vì nơi đấy không còn ý niệm về thời gian. Hiện tại cũng là quá khứ, cũng là tương lai.

Mưa và hoa đào

Bài haiku sau của Buson:

Ame no hi ya miyako ni toki momo no yado

và bản dịch của tôi:

Ngày mưa
kinh đô xa cách
ngồi nhà với hoa đào

Buson làm bài haiku này khi ông đang ở chính Kyoto, đất thần kinh. Trời mưa nên ông không đi đâu được, ngồi nhà ngắm hoa đào. Ông đang ở kinh kỳ nhưng lại cảm thấy kinh kỳ xa xôi vạn dặm. Mưa không phải là khoảng cách mà lại tạo ra khoảng cách. Tôi nhớ tới câu: Vũ vô kiềm tỏa năng lưu khách, mưa không phải khóa mà giữ được người. Mưa giữ chân người là một ý. Mưa tạo ra ngàn dặm xa xôi là ý khác. Mưa như đưa người về một địa điểm khác, không phải là nơi đang ở. Ở đây mà lại cách xa đây. Nguyễn Bính có câu thơ: Ở Ngự viên mà nhớ Ngự viên. Đấy là khoảng cách về thời gian, là ký ức, là đi tìm thời gian đã mất. Ở kinh đô mà lại lại xa cách kinh đô cũng là ký ức, đi tìm không gian đã mất. Hoa đào ngợi nhớ về ký ức, như bài haiku của Shiki: Cố hương / là đông anh em họ / cùng với hoa đào. Ngồi nhà ngắm hoa đào, ký ức về kinh kỳ như tái hiện lại một kinh kỳ, ở đây, mà không phải ở đây, ngàn trùng xa cách. Kinh kỳ trong ký ức xa xôi. Mưa tạo ra khoảng cách. Khoảng cách không gian lại kết hợp với hoa đào tái tạo ký ức về thời gian, tạo ra khoảng cách về thời gian như đi tìm một thời đã vĩnh viễn xa rồi.    

Mây anh đào

Buson có bài haiku sau:

Kadoguchi no sakura o kumo no hajime kana.

và bản dịch của tôi:

Cổng nhà
hoa anh đào nở
mây khởi đầu xa.

Bài haiku này của Buson có đề từ là Tống biệt, một cuộc tiễn đưa, chia tay. Nơi chia tay ở ngay cổng ngôi nhà, nơi có cây anh đào đang ra hoa rực rỡ. Những bông hoa anh đào như một đám mây trước cổng nhà. Mây là lãng du, là sự ra đi. Mây hoa anh đào như là cảm xúc của người trong buổi chia tay. Bắt đầu một chuyến đi, một cuộc khởi hành. Nhưng mây anh đào không phải là mây bay được. Mây không muốn bay, muốn lưu lại nơi này. Đó là nỗi lòng của người ra đi, không muốn rời xa. Tình cảm của con người lồng trong cảnh vật. Bài haiku không có người nhưng tình người trĩu nặng trong từng chữ. 

Hoa cúc hậu

Hoa cúc này thuộc loại đại cúc và có tên gọi là hậu vật cúc (atsumono-giku). Tôi gọi là cúc hậu. Chữ "hậu" có nghĩa là đầy đặn như phúc hậu. Hoa có tên gọi như vậy vì bông rất lớn, đầy đặn, to tròn. Hoa cúc này rất dễ lẫn với hoa cúc "hậu tẩu" (atsuhashiri). Bông hoa trắng trong ảnh còn có biệt danh là "tân tuyết". 
Buson có bài haiku sau:

teshoku shite iro ushinaeru kigiku kana

và bản dịch của tôi:

Ngọn nến trong tay
làm phai sắc
bông cúc vàng

Ngọn nến được coi là ánh sáng nhân tạo. Ánh sáng nhân tạo đã làm bông cúc vàng mất đi màu sắc thật của mình. Những gì tự nhiên đều bị những thứ nhân vi làm mất đi bản lai diện mục của mình. Khi ngọn nến xuất hiện, bông cúc vàng không còn là bông cúc vàng nữa. Bức ảnh bông cúc vàng tôi chụp cũng dùng đèn flash, và bông cúc trong ảnh đã không còn là cái bông cúc mà tôi nhìn thấy khi chụp. Không phải là phiên bản. Một thứ gì đó khác.

Rau tề

Rau này là rau của mùa xuân, thuộc nhóm bảy loại rau cỏ mùa xuân (xuân thất thảo). Bây giờ là mùa thu, thay thế xuân thất thảo là thu thất thảo. Tôi định khi nào chụp đủ ảnh của bảy loại rau cỏ này mới giới thiệu nhưng vì có một bài haiku có nói về một loại hoa trong đó có nhắc tới rau này, cho nên tôi viết về rau này trước. Người Việt gọi cây rau này là rau tề hay cỏ tâm giác. "Tề" là tên gọi gốc Hán. Người Nhật cũng gọi cây rau này là rau tề (nazuna) hay "tam vị tuyến thảo" (shamisen-gusa). Shamisen (tam vị tuyến) là một loại đàn ba dây của Nhật. Sở dĩ rau có tên gọi như vậy là vì phần chứa hạt (nhìn giống như lá) có hình dạng của phiến gảy đàn shamisen. Tên khoa học của rau tề là Capsella bursa-pastoris.

Buson có bài haiku sau:

Imo ga kakine shamisen gusa no hana sakinu

Tôi dịch như sau:

Bên hàng rào em gái
Rau tề nở hoa

Bài haiku này có lời đề từ: cầm tâm khiêu mỹ nhân, có nghĩa là lòng đàn dẫn dụ người đẹp, theo điển tích về Trác Văn Quân, nghe tiếng đàn của Tương Như mà bỏ nhà theo. Ở bài haiku này rau tề gợi nhớ tới đàn shamisen vì tên của rau trùng với tên đàn. Người con trai muốn cưa người con gái, như tiếng đàn của Tương Như thửa nào. Nhưng tới nhà nàng, không thấy người con gái đâu và chỉ thấy bên hàng rào những bông hoa tề đua nở. Những bông hoa tề rất nhỏ bé, nhưng lại vừa mới nở, rất tươi đẹp và tràn đầy sức sống, như an ủi chàng trai niềm hy vọng cho những lần sau khác. Bài haiku rất ngắn và súc tích, và có thể tạo ra những liên tưởng khác nhau.

Hoa kim ngân

Hoa này có nhiều tên gọi khác nhau. Người Nhật gọi là "hấp cát" đọc theo lối Hán Việt. Cái tên này rất khó nghe. "Cát" là dây sắn, có tên như vậy thì cây thuộc loại thân leo. Người Trung Quốc gọi hoa này là "kim ngân" hay "nhẫn đông". Hoa có tên "kim ngân" vì khi ban đầu nở hoa có màu trắng, về sau ngả sang màu vàng. Trên một cây có thể thấy cả hoa trắng lẫn hoa ngà vàng. Tên trong tiếng Anh là Japanese honeysuckle. Tên tiếng Anh như vậy có lẽ do hình dáng bông hoa trông giống như con ong đang hút mật. Tên khoa học của hoa là Lonicera japonica. Tôi gọi là hoa kim ngân giống như người Trung Quốc. Hoa này rất thơm, hương phảng phất như hoàng lan. Hoa luôn nở thành một cặp đi với nhau.

Buson, một trong "tứ đại bài nhân", bốn nhà thơ haiku vĩ đại nhất của Nhật Bản, có bài haiku sau khá nổi tiếng:

Ka no koe su suikazura no hana chiru goto ni

Bản dịch tiếng Anh của R. H. Blyth:

The voice of mosquitoes,
Whenever the flower of the honeysuckle
Falls.

Còn đây là bản dịch của tôi:

Tiếng muỗi kêu
Bông kim ngân
Mỗi khi rơi xuống

Bài haiku này rất tinh tế. Muỗi bay ra khi mùa hè đến, và là lúc hoa kim ngân nở. Những con muỗi muốn đậu xuống bông kim ngân. Nhưng bông kim ngân lại không chịu nổi sức nặng của những con muỗi và rơi xuống. Những con muỗi, khi bông hoa rơi xuống, không còn chỗ đậu, bay ra và tạo thành tiếng muỗi kêu. Một khung cảnh cực kỳ trầm lặng, thanh bình và tinh tế. Có trầm lặng, có thanh bình mới nghe được tiếng muỗi kêu, mới nhìn thấy các bông hoa đang rơi. Có tinh tế mới cảm nhận và liên tưởng mỗi bông hoa rơi với những con muỗi.