Đông A

Time và Science

2009-12-21T16:40:00.001+07:00

Cuối mỗi năm tạp chí Time và Science đều bình chọn 10 khám phá khoa học nổi bật nhất trong năm. Năm nay Time bình chọn 10 khám phá khoa học sau:

   1. Our Oldest Ancestor, "Ardi"
   2. The Human Epigenome, Decoded
   3. Gene Therapy Cures Color Blindness
   4. A Robot Performs Science
   5. Breeding Tuna on Land
   6. Water on the Moon
   7. The Fundamental Lemma, Solved
   8. Teleportation!
   9. The Large Hadron Collider, Revived
10. A New Planet (or Brown Dwarf?) Discovered

Trong khi đấy Science bình chọn 10 đột phá khoa học của năm như sau:

1. Ardipithecus ramidus
2. Opening Up the Gamma Ray Sky
3. ABA Receptors
4. Mock Monopoles Spotted
5. Live Long and Prosper
6. An Icy Moon Revealed
7. Gene Therapy Returns
8. Graphene Takes Off
9. Hubble Reborn
10. First X-ray Laser Shines

Như vậy danh sách top 10 về khoa học của Time và Science chỉ chung nhau 3 khám phá: khám phá về bộ xương của Ardi, điều trị gene, và phát hiện dấu vết băng trên mặt trăng. Đặc biệt khám phá về Ardi đều đứng đầu trong bảng lựa chọn của cả Time lẫn Science. Tạp chí Time là tạp chí về tin tức nổi tiếng trên thế giới, còn tạp chí Science là tạp chí khoa học hàng đầu trên thế giới hiện nay. Như vậy có thể hình dung một cách đại khái Time mang tính chất phổ biến, thường thức, còn Science mang tính khoa học hàn lâm.

Chứng minh Bổ đề cơ bản của Ngô Bảo Châu đã không được Science bình chọn. Năm 2006 Science bình chọn chứng minh định đề Poincare của Perelman là đột phá đầu bảng. Năm đấy Time chưa bình chọn các khám phá khoa học nổi bật trong năm, nhưng năm 2007 Time có bình chọn Perelman trong số 100 người nổi bật. Trong bài giới thiệu về chứng minh bổ đề cơ bản của Ngô Bảo Châu tạp chí Time viết: "Khi chứng minh bồ đề này đã được kiểm tra trong năm nay và được khẳng định là đúng..." (when it was checked this year and confirmed to be correct...). Tôi thử Google tìm xem tạp chí Time lấy thông tin từ đâu là chứng minh bổ đề cơ bản đã được kiểm tra, nhưng không tìm được thông tin chính thức về điểm này. Nhớ lại, khi Perelman công bố chứng minh định đề Poincare năm 2003, mãi tận 3 năm sau, năm 2006 tại Đại hội Toán học thế giới Morgan mới phát biểu tuyên bố rằng năm 2003 định đề Poincare đã được Perelman chứng minh. Đến lúc đấy truyền thông thế giới mới có tin tức chính xác về chứng minh định đề Poincare. Tôi có cảm giác rằng chứng minh bồ đề cơ bản phải là sự kiện khoa học của năm 2010, khi Đại hội Toán học thế giới diễn ra, chứ không phải là sự kiện khoa học của năm 2009. Không biết có phải Time đã đi tắt đón đầu không?

Điều kỳ lạ

2009-12-06T18:05:00.001+07:00

Tôi đọc danh sách các GS và PGS ngành khoa học an ninh vừa được phong không khỏi ngạc nhiên. Đối với các nhà giáo trong ngành an ninh, những người đang làm việc ở các trường đại học an ninh hay cảnh sát, không có gì phải ngạc nhiên. Điểm tôi ngạc nhiên nhất là các vị lãnh đạo, thậm chí là lãnh đạo cao cấp, như Trung tướng Trần Đại Quang, Ủy viên TW Đảng, Thứ trưởng Bộ Công an, cũng được phong là GS. Theo như tôi biết để được là GS, trong 3 năm cuối liên tục, ít nhất phải là người giảng dạy kiêm nhiệm, có nghĩa là một năm phải dạy ít nhất là 120 giờ. Với chức vụ như Trung tướng Trần Đại Quang ông vẫn có thời gian để giảng dạy thì đây là điều rất kỳ lạ, bởi vì không lẽ chức Thứ trưởng Bộ Công an vẫn là chức kiêm nhiệm (có nghĩa là vẫn có thể dành thời gian trong giờ làm việc để làm công việc giảng dạy), hay chẳng lẽ các cơ sở đào tạo của ngành an ninh toàn học ngoài giờ hành chính? Ngoài ra để được là GS còn phải có các công bố khoa học trong 3 năm cuối. Tôi có cảm tưởng rằng làm Thứ trưởng Bộ Công an và Ủy viên TW Đảng không mất nhiều thời gian vì vẫn có thời gian đi dạy học và nghiên cứu khoa học. Bố trí được thời gian làm nhiều công việc trong cùng một lúc là điều cũng khá kỳ lạ.

Trước đây tôi từng ngạc nhiên khi thấy ông Nguyễn Thiện Nhân được phong GS khi đang làm Phó Chủ tịch UBND TPHCM, mà trước khi đảm nhiệm chức vụ này ông Nhân lại đã là Giám đốc Sở KHCN của TPHCM ít nhất là 3 năm, tức là đã rời môi trường đại học một thời gian tương đối. Sao mà các quan chức ở Việt Nam luôn có thời gian để giảng dạy và nghiên cứu như là những người đang ở trong môi trường đại học? Làm quan chức ở Việt Nam rảnh rang lắm sao?

Cập nhật ngày 8-12-2009

Trang Diễn đàn có để đường link tới bài viết này của tôi kèm theo nhận xét sau: "Thiển nghĩ, điệu kỳ lạ không phải là việc ông trung tướng kiêm thứ trưởng công an được phong giáo sư. Kỳ lạ, là có một "khoa học" mang tên là "khoa học an ninh". Cái nước ta nó thế."

Tôi thử Google thì tìm thấy ngay lập tức 2 trang web sau làm ví dụ minh họa:

Centre for Security Science ở Canada
Centre for Security and Crime Science ở Anh

Không biết có phải là cái nước Anh, cái nước Canada chúng nó cũng thế không?

Thư gửi Tô Đông Pha

2009-12-08T21:46:00.001+07:00

Thư gửi Tô Đông Pha

Gần một ngàn năm sau
tôi đang hỏi chính những câu hỏi ông đã hỏi
những câu hỏi ông tìm thấy chính mình trở lại
với như thể chẳng có gì thay đổi
ngoài âm sắc tiếng vọng lại của chúng trở nên sâu hơn
và những điều ông đã biết về tuổi thành niên trước khi ông đủ lớn
tôi chẳng biết hiện nay hơn gì ông đã biết khi đấy
về những điều ông đã hỏi giống như tôi ngồi trong đêm
bên trên thung lũng lặng câm nghĩ về ông trên dòng sông của ông
một dải lấp lánh ánh trăng trong giấc mơ về những con chim nước
và tôi nghe thấy sự im lặng sau những câu hỏi của ông
bao nhiêu tuổi những câu hỏi đêm nay

W. S. Merwin

Hôm trước đọc The New Yorker thấy bài thơ Chàng trai ngắt hoa của Merwin. Tra trên wiki mới biết ông là một nhà thơ có tên tuổi ở Mỹ. Merwin từng hai lần đoạt giải thưởng Pulitzer về thơ. Lần thứ hai đúng vào năm nay mà tuyệt nhiên tôi chẳng biết gì. Nếu không đọc The New Yorker thì tôi có lẽ cũng sẽ chẳng biết tới thơ của ông. Tôi mới đọc vài bài thơ của Merwin và cảm thấy thơ của ông rất gần thơ phương Đông, tuy hình thức lại hiện đại theo kiểu phương Tây (nhưng kỳ thực lại chính là hình thức thể hiện của ngôn ngữ phương Đông ngày xưa, khi các dấu câu và dòng chưa xuất hiện). Tôi có biết gì về thơ đương thời thì đấy chính là nhờ The New Yorker và tạp chí Văn học nước ngoài của Nga. Bài thơ Thư gửi Tô Đông Pha này tôi dịch từ bản trên The New Yorker.

* Bản dịch đã được sửa lại ngày 14-12-2009.

A Letter to Su T’ung Po

by W. S. Merwin

Almost a thousand years later
I am asking the same questions
you did the ones you kept finding
yourself returning to as though
nothing had changed except the tone
of their echo growing deeper
and what you knew of the coming
of age before you had grown old
I do not know any more now
than you did then about what you
were asking as I sit at night
above the hushed valley thinking
of you on your river that one
bright sheet of moonlight in the dream
of the water birds and I hear
the silence after your questions
how old are the questions tonight

Ngô Bảo Châu và bổ đề cơ bản

2009-12-10T19:40:00.001+07:00

Tạp chí Time vừa bình chọn 10 khám phá khoa học nổi bật nhất trong năm 2009, trong đó có chứng minh Bổ đề cơ bản của Ngô Bảo Châu, một nhà toán học người Việt đang làm việc ở Pháp và Mỹ. Đây là thành tích nổi bật nhất về khoa học của người Việt Nam từ trước đến nay. Đọc thông tin về Bổ đề này tôi thấy rất khó hiểu, khó hiểu hơn rất nhiều lần khi tôi đọc về Định đề Poincare và huy chương Fields cho nhà toán học Nga Perelman. Có thể về Định đề Poincare và câu chuyện của Perelman có bài viết rất xuất sắc của Nasar và Grube trên tạp chí The New Yorker nên tôi có thể nắm bắt được vấn đề. Tôi cũng muốn đọc một bài viết tương tự như thế về Bổ đề cơ bản này, nhưng hiện nay tôi không tìm thấy một bài viết nào như vậy. Nếu không có bài viết nào thì tại sao tôi thử viết về chính nó như một cách tôi hiểu nó như thế nào. Nếu tôi không hiểu được vấn đề này thì tôi tin rằng đa số người Việt Nam cũng không hiểu được vấn đề này. Thấy Time bình chọn thì ta cùng vui vỗ tay, mà thực ra không biết vỗ tay vì cái gì.

Câu chuyện có lẽ phải quay về Galois, nhà toán học người Pháp, người đặt nền móng cho toán học hiện đại. Cuộc đời của Galois là câu chuyện về một thiên tài đoản mệnh mang âm hưởng như một sáng tác văn chương. Trong đêm cuối cùng của cuộc đời mình, Galois để lại bức thư tuyệt mệnh trong đó có nêu phát hiện mối liên hệ giữa lý thuyết nhóm và lời giải phương trình đa thức. Trước Galois, người ta đã biết phương trình đa thức từ bậc 5 trở lên không có công thức nghiệm tổng quát. Đó là nội dung của định lý Abel. Chẳng hạn như phương trình bậc nhất a x + b = 0 có công thức nghiệm tổng quát x=-b/a, nhưng phương trình từ bậc 5 trở lên không thể có công thức tính nghiệm kiểu như vậy. Mặc dù không có công thức nghiệm tổng quát, các phương trình đa thức từ bậc 5 trở lên vẫn có thể có nghiệm, thế nhưng định lý Abel không cho biết khi nào chúng có nghiệm và có thể giải được. Lý thuyết của Galois trả lời được vấn đề này. Kết quả là một phương trình đa thức có thể giải được hay không phụ thuộc vào các nghiệm số của nó có tạo thành một nhóm hoán vị hay không. Nhóm hoán vị này gọi là nhóm Galois. Chẳng hạn đối với phương trình bậc 2: a x^2 + b x + c = 0 có nghiệm số x1, x2 thỏa mãn công thức Viete: x1+x2=-b/a và x1*x2=c/a. Nếu đổi chỗ hai nghiệm này cho nhau trong công thức Viete thì ta vẫn thu được đẳng thức đúng: x2+x1=-b/a và x2*x1=c/a. Như vậy nghiệm số của phương trình bậc 2 có hai phép đối xứng: một là đồng nhất và hai là hoán vị. Chúng tạo thành nhóm Galois, và do vậy phương trình bậc 2 là phương trình giải được. Từ khái niệm nhóm Galois người ta phát triển tới khái niệm biểu diễn Galois. Biểu diễn Galois có thể xem là diễn tả mối quan hệ phức tạp giữa các nghiệm số của các phương trình nghiên cứu trong lý thuyết số.

Từ thế kỷ 17 Fermat, một nhà toán học Pháp, từng đặt câu hỏi một số nguyên tố lẻ như thế nào có thể viết thành tổng của hai số chính phương? Ví dụ như 13=3^2 + 2^2. Fermat tìm ra số nguyên tố lẻ là đồng dư 1 của 4 (có nghĩa là chia cho 4 dư 1) có tính chất như vậy. Ví dụ như các số 5, 13, 17... Như vậy mẫu hình cho số nguyên tố lẻ là đồng dư 1 của 4 có tính chất chu kỳ, hay nói cách khác là có tính chất đối xứng. Định lý Fermat này là ví dụ đơn giản cho bài toán tổng quát hơn có tên gọi là định luật nghịch đảo. Định luật nghịch đảo tìm điều kiện để một phương trình bình phương đồng dư một số nguyên tố có nghiệm. Đầu thế kỷ 20 Artin, một nhà toán học Áo tổng quát thành định luật nghịch đảo mà bây giờ được mang tên ông. Đến năm 1967 Langlands, một nhà toán học Mỹ gốc Canada, tìm ra mối liên quan với hình thức tự cấu. Hình thức tự cấu có thể coi là những hàm số đối xứng cao. Ví dụ đơn giản là hàm sin(x) hay cos(x). Các hàm số này có tính chất chu kỳ, hay nói cách khác chúng bất biến nếu ta dịch chuyển cả đồ thị hàm số dọc theo trục x đi 2 pi. Đây là tính chất đối xứng đơn giản. Langlands chỉ ra tương lai của lý thuyết số là ở hiểu biết các hàm số có tính chất chu kỳ kỳ lạ hay ở các dạng phức hợp khác. Ông nhận thấy một số (ví dụ như số 4 trong định lý Fermat kể trên là chu kỳ cho số nguyên tố lẻ có tính chất là tổng của hai số chính phương) thực ra là một ma trận 1x1. Như vậy sự dịch chuyển chu kỳ kiểu như vậy trong định lý Fermat kể trên có thể biểu diễn bằng một số hay một ma trận 1x1. Với các định luật nghịch đảo tổng quát hơn khoảng cách dịch chuyển biến đổi đằng sau chúng có thể biểu diễn bằng ma trận có kích thước lớn hơn. Đây là một định đề của Langlands trong chương trình mang tên ông.

Các nhà toán học khi khám phá các quy luật toán học thường hay phát biểu dưới dạng định đề, tức là một mệnh đề toán học mà có lẽ nó đúng nhưng hiện tại chưa chứng minh được hay mới chỉ chứng minh được tính đúng của nó cho một số trường hợp con. Bằng cách nào mà các nhà toán học phát minh ra được các định đề là một điều bí ẩn, ít nhất là trong cảm nhận của tôi. Tôi có cảm giác đó như là một nghệ thuật hay là một dạng mặc khải về cái đẹp, có nghĩa là chúng ta chỉ có thể kinh ngạc hay sững sờ về chúng mà không thể tài nào lý giải được tại sao chúng lại có thể xuất hiện và hợp lý đến thế. Năm 1967 Langlands đề xuất mối liên hệ mật thiết giữa đại số và giải tích, mà cụ thể hơn là sự tương ứng giữa biểu diễn Galois và hình thức tự cấu. Đấy là chương trình Langlands, và là một lý thuyết thống nhất lớn của toán học trong đó bao gồm cả tìm kiếm tổng quát hóa của tính nghịch đảo Artin đến mở rộng Galois cho trường số.

[........]

Bổ đề cơ bản nằm trong chương trình Langlands. Nó là một kết quả quan trọng trong lý thuyết hình thức tự cấu. Năm 1979, Labesse và Langlands công bố khám phá hiện tượng về hai biểu diễn tự cấu cùng tương ứng với một hàm số L có thể xảy ra với bội khác nhau trong không gian của các hình thức tự cấu. Ban đầu Labesse và Langlands mới chỉ chứng minh cho nhóm SL(2). Sau đó Kottwitz chứng minh cho nhóm SL(3), và được Waldspurger chứng minh cho toàn bộ nhóm SL(n). Hales và Weissauer chứng minh cho nhóm Sp(4). Kottwitz và Rogawski chứng minh cho nhóm unitary U(3). Sau đó Laumon và Ngô Bảo Châu chứng minh cho toàn bộ nhóm unitary U(n). Với kết quả này, Laumon và Ngô Bảo Châu được trao giải thưởng nghiên cứu Clay vào năm 2004 cùng với Green. Năm 2008 Ngô Bảo Châu chứng minh cho tất cả trường hợp và kết quả được khẳng định vào năm nay. Như vậy Ngô Bảo Châu đặt dấu chấm cuối cùng cho Bổ đề cơ bản. Lịch sử 30 năm của Bổ đề cơ bản có vẻ như kết thúc ở đây. Nhưng có lẽ không hẳn như vậy. Chứng minh của Ngô Bảo Châu, theo như tôi lờ mờ hiểu, là cho các trường hợp unramified. Còn với các trường hợp ramified như thế nào thì nằm ngoài khả năng hiểu biết của tôi.

[........]

Toán học hiện đại ngày nay đã quá sâu để những người bình thường có thể hiểu được các nhà toán học đang làm gì. Tôi hình dung các nhà toán học như một câu lạc bộ cửa đóng then cài, ở trong đấy họ đang "tự sướng" với nhau. Không phải bởi vì nơi đấy có những tường che chắn những con mắt của thiên hạ nhìn vào, mà là ở nơi đấy có những bức tường vô hình về kiến thức mà những người bình thường không thể nào phóng tầm mắt qua được. Nhưng rõ ràng có một vấn đề rất lớn: các nhà toán học đang "tự sướng" bằng tiền của thiên hạ mà thiên hạ lại không thể nào hiểu được niềm sung sướng lớn lao đang ngự trị nơi các nhà toán học đó. Một vấn đề rất không bình thường. Một hệ thống tự khép kín luôn dẫn đến tha hóa. Tôi hình dung về một tình thế khủng khiếp nhất về toán học: vị hoàng đế cởi truồng. Liệu có thể xảy ra không? Tại sao lại không thể, khi mà rất ít người có thể hiểu được các nhà toán học đang làm gì. Tôi nhớ tới Perelman, nhà toán học duy nhất từ trước đến nay từ chối nhận Huy chương Fields, đã viết: "Tôi thất vọng về toán học và tôi muốn thử một điều gì đó khác". Toán học đã ở một vị trí khác hẳn các lĩnh vực khoa học khác như vật lý hay sinh học, nơi mặc dù có những trở ngại nhất định, nhưng các khám phá vật lý hay sinh học lớn, ví dụ như các giải thưởng Nobel, đều có thể diễn giải cho dân chúng bình thường hiểu. Tôi cảm thấy rằng vẻ đẹp luôn mang tính phổ quát. Do đó phàm là đẹp thì bao giờ cũng có cách để mọi người đều có thể thưởng thức và cảm nhận được. Cái mà chỉ một số ít người có thể cảm nhận được, không phải là cái đẹp thực sự, có chăng chỉ là một thứ đèm đẹp mà thôi.

Với thành tích chứng minh Bổ đề cơ bản này, Ngô Bảo Châu đang là một ứng cử viên sáng giá cho Huy chương Fields, giải thưởng sẽ được công bố vào năm 2010. Đây cũng là cơ hội cuối cùng cho Ngô Bảo Châu. Một giải thưởng lớn lao như vậy cho một người Việt Nam sẽ là một sự kiện mang tính lịch sử và văn hóa đối với Việt Nam. Nếu được Huy chương Fields, trường hợp của Ngô Bảo Châu đối với Việt Nam có lẽ cũng tương tự như trường hợp của Khâu Thành Đồng (Shing-Tung Yau) đối với Trung Quốc. Nhưng có lẽ có thể có một điểm khác biệt: Khâu Thành Đồng là một nhà toán học "phò chính thống" đối với chính quyền Trung Quốc. Trường hợp của Ngô Bảo Châu thật khó mà tiên đoán, nhưng Ngô Bảo Châu từng viết một bức thư ngỏ về dự án bauxite ở Việt Nam, một trường hợp hiếm hoi trong số các nhà khoa học xuất thân từ các lớp năng khiếu ở Việt Nam, đang học tập và làm việc ở nước ngoài. Thế hệ của Ngô Bảo Châu là thế hệ đầu tiên được du học ở các nước phương Tây, khác với những lớp người trước đấy toàn du học ở các nước Đông Âu. Thế hệ đấy cũng là thế hệ chứng kiến sự sụp đổ của bức màn sắt vốn chia đôi châu Âu trong hàng chục năm. Những biến đổi của lịch sử và chính trị không thể không phán ánh trong thế giới quan và nhân sinh quan của những người thuộc thế hệ đấy, bất kể họ có giam mình đến đâu trong tháp ngà khoa học. Sự khác biệt giữa họ chỉ là công khai hay không công khai nhãn quan của mình, lựa chọn một ứng xử nhất định trước xã hội và chính trị đầy bất định. Những người nổi tiếng, nhất là nổi tiếng trong khoa học hay văn học ở những đất nước có những đặc điểm riêng biệt, đều mang trên mình một định mệnh. Đó là định mệnh gì thì thời gian sẽ có câu trả lời. Họ thực sự là những con người đang đi trong sương? Có phải vậy không?

Những nhân vật xuất chúng thường có những cơ duyên kỳ lạ mà không thể nào phân tích được. Bởi vì cuộc đời chỉ có một lần, không thể giả sử thế này hay thế khác. Tất nhiên bao trùm lên cơ duyên chính là tài năng. Cơ duyên thứ nhất của Ngô Bảo Châu chính là bức màn sắt chia đôi châu Âu sụp đổ và Ngô Bảo Châu không phải du học ở các nước Đông Âu. Nếu đây là một bước ngoặt thì định mệnh của Ngô Bảo Châu là gắn với kết thúc của một lịch sử ở châu Âu. Không phải là nếu học ở một nước Đông Âu thì khả năng thành công kém đi, mà là nếu học ở một nước Đông Âu cuộc đời có thể không giống như đang xảy ra. Bước ngoặt thứ hai là Ngô Bảo Châu du học ở Pháp và được học với Laumon. Nếu không học với Laumon, Ngô Bảo Châu vẫn có thể thành công vang dội, nhưng chắc hẳn sẽ không gắn với Bổ đề cơ bản này. Một duyên phận, duyên phận của một cá nhân xuất chúng. Cái gì liên kết số phận của một cá nhân với những biến đổi khôn lường của lịch sử và với những cá nhân khác? Thật khó mà trả lời được, chỉ có thể nói rằng đấy là cơ duyên.

Vào một tối mùa hè năm 2006 hàng trăm nhà vật lý tề tựu tại khách sạn Hữu nghị ở Bắc Kinh để nghe bài thuyết trình của Khâu Thành Đồng. Đây có phải là viễn cảnh tương lai của Ngô Bảo Châu? Ở đây cũng có thể có điểm khác biệt: đấy là khát khao vị thế của Khâu Thành Đồng như một biểu tượng của trí tuệ trong cộng đồng khoa học của Trung Quốc. Việt Nam dường như không có truyền thống như vậy trong khoa học: một chiếc ngai vàng ngự trị trong giới hàn lâm. Trong một lần diễn thuyết ở Đại học Triết giang, Khâu Thành Đồng nói rằng: "Khi bước ra khỏi máy bay và chạm chân xuống mặt đất Bắc Kinh, tôi cảm thấy một niềm xúc động lớn lao trở về đất mẹ. Tôi tự hào nói rằng khi được trao Huy chương Fields trong toán học, tôi không mang hộ chiếu của bất kỳ quốc gia nào, và phải được công nhận dứt khoát là người Trung Quốc." Câu chuyện quốc tịch muôn hình vạn trạng. Khi Chopin chết người ta đã xẻ trái tim ông ra mang về Ba Lan, cất trong một cái cột ở nhà thờ có dòng chữ "Châu báu của ngươi ở đâu, trái tim của ngươi ở đấy". Những gì quý giá nhất của Chopin phải nằm ở Ba Lan, chứ không thể nằm ở Pháp. Nhưng Ngô Bảo Châu vẫn đang mang hộ chiếu Việt Nam.

(chưa xong, nhưng không biết có viết tiếp được nữa không
có ai biết tên 3 nhà toán học chứng minh định đề Langlands cho local fields thì cho tôi biết. Thanks)

Những gì tôi viết ở đây chỉ là những hiểu biết, tìm tòi trên mạng của tôi. Chúng có thể không phải là những kiến thức chuẩn, hay thậm chí là sai bét. Vì vậy bạn đọc phải tự chịu trách nhiệm nếu tiếp nhận chúng làm kiến thức của mình.

Ủy ban thường vụ Quốc hội họp

2009-12-15T17:36:00.001+07:00

Tin UBTVQH họp là tin có lẽ ít ai để ý. Tôi chú ý tin này vì tôi suy đoán rằng UBTVQH sẽ phải xem xét quy trình ban hành Quyết định 97 của Thủ tướng Chính phủ. Tôi cho rằng UBTVQH phải trả lời được những câu hỏi mà các cử tri đã nêu ra nhưng Chính phủ chưa trả lời thỏa đáng. Đây chính là lúc mà công luận trông vào và đánh giá vai trò của UBTVQH.

Đêm tháng mười hai

2009-12-09T23:12:00.001+07:00

Đêm tháng mười hai

Dốc lạnh lẽo dựng đứng trong bóng tối
Nhưng phía nam các cây lại khô hanh

Những cành cây nặng nề leo lên trong ánh trăng mang lông vũ
Tôi tới để xem
Các cây sắc trắng này già đi trong đêm
Cây già nhất
Sẽ đầu tiên sụp đổ

Và tôi nghe thấy những con chim ác là cứ giật mình bởi bóng trăng
Nước chảy qua những lóng nước của chính mình bất tận

Đêm nay lại một lần nữa
Tôi tìm thấy một lời cầu nguyện lẻ loi và nó không phải dành cho con người

W.S. Merwin

Tôi dịch bài thơ này từ bản rút từ tập Walking at Night Between the Two Deserts, Singing: Selected Poems of W.S. Merwin.

December Night

by W.S. Merwin

The cold slope is standing in darkness
But the south of the trees is dry to the touch

The heavy limbs climb into the moonlight bearing feathers
I came to watch these
White plants older at night
The oldest
Come first to the ruins

And I hear magpies kept awake by the moon
The water flows through its
Own fingers without end

Tonight once more
I find a single prayer and it is not for men

Chàng trai ngắt hoa

2009-12-03T19:24:00.000+07:00

Chàng trai ngắt hoa

Đột nhiên anh không còn trẻ nữa
với nắm hoa của anh
trong buổi sáng rạng rỡ
hương tỏa ra từ hoa như thể
chúng vẫn còn đang ở trên cành
nơi chúng nở vừa mới sáng nay đón nắng
trong đấy ở một nơi nào đó vô hình
con chim đông đang hót bài ca tuyệt mỹ
vào ngày của những bông hoa
và trong lúc anh đứng đó nắm chúng
một giọt sương mát lạnh từ hoa
chảy vào tay anh đúng giờ này của những đời hoa
là đấy bàn tay của chàng trai
người thấy chúng vừa mới sáng này

W. S. Merwin

Tôi đọc thấy bài thơ này trên The New Yorker. Tôi thấy bài thơ hay hay và dịch nó. Bài thơ không có một dấu chấm phảy nào. Khi dịch tôi đã tùy tiện xử lý ngắt nhịp theo cách hiểu của tôi. Đọc câu thơ đầu tiên tôi cứ tưởng tượng ra: ta ngắt đi một chùm hoa và đột nhiên tuổi thanh xuân đã vĩnh viễn không còn nữa.

Young Man Picking Flowers

All at once he is no longer
young with his handful of flowers
in the bright morning their fragrance
rising from them as though they were
still on the stalk where they opened
only this morning to the light
in which somewhere unseen the thrush
goes on singing its perfect song
into the day of the flowers
and while he stands there holding them
the cool dew runs from them onto
his hand at this hour of their lives
is it the hand of the young man
who found them only this morning

W. S. Merwin

Tiếp tục kiêu dân

2009-12-06T02:43:00.001+07:00

Bác Quách Hiền có bài viết về kiêu dân, và phê phán cách dịch của tôi trong bài Kiêu dân ở đâu ra. Tôi tìm được bản Vũ Lâm cựu sự của Học uyển xuất bản xã, trong đấy có chú thích của Bùi Hiệu Duy. Chính xác tôi chỉ dịch có đoạn sau: "Đô dân tố kiêu, phi duy phong tục sở trí, cái sinh trưởng liễn hạ, thế sử chi nhiên" thành "dân ở kinh đô vốn thường kiêu, không chỉ do phong tục, mà còn do ở dưới chân thiên tử nên có cái mạnh về thế lực sai khiến." Đoạn về thu thuế là tôi thuật lại. Còn bác Quách Hiền dịch đoạn này thành: "Dân đô thị vốn kiêu ngạo, không phải vì phong tục xui nên, có lẽ vì sống ở chốn kinh sư, tư thế khiến họ thành ra như vậy." Bây giờ xem Bùi Hiệu Duy chú thích như thế nào. Đoạn này Bùi Hiệu Duy chú thích 4 chỗ. Chú thích (1) về "đô dân" không có vấn đề gì. Chú thích (2) giải thích "phi duy" là "bất cận", "bất chỉ". Tôi tra từ điển Trung-Anh thì người ta dịch thành "not only" hay "not the only one". Vậy tại sao lại "không phải". Tiếp theo chú thích (3) giải thích "cái" là "nhân vi", "do vu". Tôi không biết tại sao lại "có lẽ" ở đây. Từ điển Trung-Anh dịch là because, due to. Tiếp theo chú thích giải thích "liễn hạ" là gì. Tôi dịch là "dưới chân thiên tử" chẳng có gì không đúng, bác Quách Hiền dịch là "chốn kinh sư" cũng đúng, bởi vì "liễn" là cái xe của vua đi. Chú thích (4) giải thích "thế sử chi nhiên" là hoàn cảnh tạo thành kiêu ngạo của dân ở kinh đô. Tôi đã hiểu "thế sử" này chính là hoàn cảnh tạo ra kiêu ngạo cho dân chúng ở kinh đô, và có được là do sinh sống ở chốn kinh đô hay ở gần hoàng đế. Công nhận "thế sử" này tôi đã dịch không đúng, không phải từ kép.

Bây giờ chuyển đến đoạn thu thuế. Bùi Hiệu Duy chú thích ở 3 chỗ 6, 7, 8. Quách Hiền dịch là: "Các khoản thuế lợi tức phần lớn bỏ qua, có khi mấy năm liền không thu một nguồn nào, đều là triều đình tự mình bằng lòng đảm trách.". Đoạn này tôi không dịch trực tiếp, chỉ thuật lại rằng: "thuế hàng năm chẳng thu được xu nào, triều đình cũng đành bằng lòng". Bùi Hiệu Duy chú thích "khổng" là đồng tiền. Tôi hiểu đồng tiền là xu chứ không phải là "nguồn". Tiếp theo Bùi Hiệu Duy chú thích "bão nhận" là "hoàn toàn thừa đảm". "thừa đảm" là chịu gánh vác hay đảm đương. Tôi hiểu thuế là luật chung cho tất cả mọi người, thuế không bị thu thì tất nhiên là luật chung cho dân chúng trong nước bị bỏ qua, bất kể là do vua ban chiếu miễn thuế cho riêng dân chúng ở kinh đô hay không. "Bất chấp luật pháp cho mọi người" mà tôi đã viết là ý như vậy, bất kể là do vua cho phép hay họ tự ý. Nhưng thật ra tôi cũng không biết vua có ban chiếu miễn thuế hay không, bác Quách Hiền cho dẫn chứng được không? Nếu đọc được chiếu miễn thuế của vua thì có thể biết lý do vì sao được miễn thuế. Bác Quách Hiền nói: "Việc miễn thuế là vì kinh tế phát triển, triều đình không cần phải huy động đến tiền thuế của dân, đây là việc làm tự triều đình cho phép hẳn hoi, vua ban chiếu lệnh đàng hoàng." Tôi thấy rất nghi ngờ, vì đấy là thời kỳ Tống mạt, Mông Cổ chuẩn bị xâm chiếm. Tôi cho rằng chỉ có nhóm "kiêu dân" này được miễn thuế thôi, dân chúng ở các nơi khác vẫn phải đóng thuế, thậm chí ngay ở kinh đô các hạng người khác cũng phải nộp thuế. Ít nhất trong Vũ Lâm cựu sự có mục "Du thủ" ở ngay sau mục "Kiêu dân" mà không thấy Chu Mật viết gì về chuyện miễn thuế cho các hạng "du thủ" này. Nếu có một nhóm dân chúng riêng biệt được miễn thuế thì tất nhiên đấy là "kiêu dân", ít nhất như tôi đã từng định nghĩa "nhóm dân chúng được chính quyền ưu ái đặc biệt".

Lại về kiêu dân

2009-12-04T11:44:00.001+07:00

Hôm nay trên Talawas có đường link dẫn đến blog sau viết về hai chữ "kiêu dân". Tôi chỉ cần đặt câu hỏi thế này: du thủ, kỹ nữ sống ở kinh thành có phải là kiêu dân không? Chắc du thủ, kỹ nữ không phải là sống ở kinh thành?

Trong bài Nạn kiêu dân tôi đã đưa ra hai định nghĩa: "Kiêu dân tồn tại dưới hai hình thức: một là một nhóm dân chúng được chính quyền ưu ái đặc biệt, và hai là một nhóm dân chúng cậy đông lấn lướt và bất chấp luật pháp." Định nghĩa kiêu dân thứ nhất, chẳng phải là khái niệm kiêu dân trong Vũ Lâm cựu sự à? Định nghĩa kiêu dân thứ hai là khái niệm tôi phát triển từ định nghĩa thứ nhất, cũng giống như "kiêu binh" từ nguyên thủy làm gì có ý nghĩa làm càn, làm bậy, vi phạm luật pháp. Từ "kiêu binh" thông thường đến "kiêu binh" Lê Trịnh bằng con đường như thế nào thì từ "kiêu dân" như trong Vũ Lâm cựu sự đến kiêu dân trong bài viết của tôi cũng bằng chính con đường như vậy. Có logic như vậy mà cũng không hiểu, thế mà cũng đòi nghiên cứu này nọ.

Về chấm câu trong Vũ Lâm cựu sự: bản gốc không có chấm câu, các bản điện tử của người Trung Quốc đều chấm câu như sau: 诸务税息，亦多蠲放，有连年不收一孔者，皆朝廷自行抱认。 Riêng blogger kể trên lại chấm câu thành: 诸务税息，亦多蠲放，有连年不收一孔者。皆朝廷自行抱认... Tôi đã đọc chấm câu như người Trung Quốc đã chấm câu. Thuế không bị thu một đồng nào thì đấy không phải là vi phạm hay ít nhất là lấn lướt, bỏ qua pháp luật à? Không biết ai làm trò cười cho ai.

Tôi chỉ lấy làm kỳ quái là blogger kể trên cứ phải lẽo đẽo đọc blog của tôi, kể từ lúc chuyện đọc dong/dung (xem ở đây) cho đến cả lúc tôi đăng lại bài về Khuê tảo của Nguyễn Đăng Na, tức là chuyện chẳng liên quan gì tới tôi, (xem ở đây, buồn cười nhất là câu này: "Đọc trả lời của bác Đông A, mình mỉm cười cái đã, vì hiểu rằng, bác đã đọc cái gi trong số tư liệu mình đưa lên mấy hôm trước ở trên", trong khi tôi chẳng đọc cái gì cả, chuyện "khuê tảo" là chuyện không phải của tôi, và tôi cũng đâu có thèm trả lời blogger kể trên). Người mù mà cứ thích sờ voi.

Cập nhật trong ngày

Tôi tìm được bản Vũ Lâm cựu sự do Tây hồ thư xã xuất bản năm 1981. Bản này cho thấy chấm câu trong các bản điện tử của người Trung Quốc cũng chính là chấm câu trong bản của Tây hồ thư xã xuất bản.

Cập nhật ngày 5-12-2009

Tôi tìm thêm được bản Vũ Lâm cựu sự do Học uyển xuất bản xã xuất bản năm 2001. Chấm câu của bản này cũng giống y như bản của Tây hồ thư xã và các bản điện tử của người Trung Quốc trên internet.

"Kiêu dân" ở đâu ra?

2009-11-24T21:21:00.002+07:00

Trên Talawas có bài của ông Dũng Vũ thắc mắc về hai chữ "kiêu dân". Bài viết này có liên quan tới tôi bởi vì trong bài viết Nạn kiêu dân tôi có sử dụng hai chữ "kiêu dân" này và nói về nạn kiêu dân Công giáo hiện nay ở Việt Nam. Vậy hai chữ "kiêu dân" từ đâu mà có?

"Kiêu dân" là một khái niệm đã xuất hiện ít nhất từ thời nhà Tống. Chu Mật trong tác phẩm Vũ lâm cựu sự đã dành hẳn một mục nói về kiêu dân. Mục "kiêu dân" viết: "Đô dân tố kiêu, phi duy phong tục sở trí, cái sinh trưởng liễn hạ, thế sử chi nhiên", có nghĩa là dân ở kinh đô vốn thường kiêu, không chỉ do phong tục, mà còn do ở dưới chân thiên tử nên có cái mạnh về thế lực sai khiến. Chu Mật còn đưa ra ví dụ như thuế hàng năm chẳng thu được xu nào, triều đình cũng đành bằng lòng. Khái niệm "kiêu dân" trong Vũ lâm cựu sự như vậy là chỉ nhóm người ở kinh đô, được ưu ái của triều đình mà tạo thành thế kiêu, bất chấp luật pháp cho mọi người. Tìm hiểu về ngôn ngữ mà chỉ biết đến Thiều Chửu, Đào Duy Anh hay vài cuốn từ điển tiếng Việt thì quả thật cũng là một ca đặc sắc.

Trong bài Nạn kiêu dân tôi đã đưa ra khái niệm "kiêu dân" rất rõ ràng: "Kiêu dân tồn tại dưới hai hình thức: một là một nhóm dân chúng được chính quyền ưu ái đặc biệt, và hai là một nhóm dân chúng cậy đông lấn lướt và bất chấp luật pháp." Vấn đề không phải hai chữ "kiêu dân" có thể bị lạm dụng, bởi vì ngữ nghĩa của nó rõ ràng và không thể tạo ra nhầm lẫn hay hiểu nhầm, mà vấn đề nằm ở chỗ sử dụng khái niệm nào để diễn đạt chính xác về nhóm dân chúng cậy đông lấn lướt, bất chấp pháp luật. Không có từ nào diễn đạt tốt hơn từ "kiêu dân", ít nhất là trong cảm nhận ngôn ngữ của tôi. Ai không đồng ý xin mời đưa ra các từ khác để thay thế.

Cuối cùng, có hay không kiêu dân Công giáo? Vấn đề nằm ở chính câu hỏi: một số hành vi của nhóm người Công giáo gần đây có phải là hành vi cậy đông lấn lướt, bất chấp pháp luật hay không? Phát loa oang oang ra ngoài có phải hành vi vi phạm pháp luật không? Kéo bè kéo cánh đi dưới lòng đường có phải là hành vi vi phạm pháp luật không? Các hành vi đấy có phải là hành vi tập thể, hành vi cậy đông để lấn ướt và vi phạm không?

Cập nhật ngày 1-12-2009

Trên Talawas lại có bài phản hồi của ông Dũng Vũ Trao đổi với ông Trần Lâm và ông Đông A, trong đó đoạn liên quan tới bài viết của tôi là đoạn sau:

"Còn đối với ông Đông A, tôi xin cảm ơn ông về tài liệu hai tiếng “kiêu dân” từ đâu mà có. Chắc ông cũng hiểu, không phải ai cũng có những gì ông có. Đối với một từ không phổ biến, thiết nghĩ ông nên phụ chú trong bài viết của mình để tránh hiểu lầm và để bài viết thêm nghiêm chỉnh. Giả sử tôi cũng viết một bài giống trường hợp ông, tôi không thể đòi hỏi độc giả rằng “Xin lưu ý, trước khi đọc bài viết của tôi, bạn cần phải có kiến thức thời nhà Tống”."

Tôi thấy đòi hỏi của ông Dũng Vũ thật là kỳ quậc. Bài viết về Nạn kiêu dân của tôi là một bài viết về xã hội và tôn giáo, không phải là bài viết về ngôn ngữ. Tôi đã đặt label cho bài viết là "tongiao". Hơn nữa, ngay từ dòng đầu tiên tôi đã đưa ra định nghĩa cho khái niệm "kiêu dân". Bất kể khái niệm này có nguồn gốc từ đâu, ý nghĩa của nó do tôi vay mượn từ đâu hay do tôi sáng tạo ra, khái niệm này đã từng có trong từ vựng tiếng Việt hay chưa, lịch sử ngữ nghĩa của khái niệm là điều không cần thiết và không liên quan, bởi vì tôi đã xác định ngữ nghĩa của nó ngay từ dòng đầu tiên, và người đọc phải hiểu khái niệm trong bài viết theo định nghĩa đã đưa ra ngay từ đầu đó. Còn như nếu ai muốn tìm hiểu gốc tích của nó, lịch sử ngữ nghĩa của nó thì đấy lại là một vấn đề khác. Và vấn đề khác này cần phải tìm hiểu không phải chỉ với Thiều Chửu hay Đào Duy Anh. Ít nhất, không biết thì có thể hỏi tôi, người đã viết nó ra, hơn là đọc vài cuốn từ điển rồi suy đoán.

Đoạn tiếp theo trong bài viết của ông Dũng Vũ: "Cuối cùng, tôi có một thắc mắc thế này... còn hơn viết những đề tài thiếu thiết thực, phiến diện, chỉ khơi thêm chia rẽ, hận thù." không liên quan tới bài viết của tôi, và nằm ngoài nội dung đang bàn tới. Tuy nhiên tôi có thể nói rằng những vấn đề mà tôi quan tâm, những vấn đề mà cho tôi cho rằng nó thiết thực với đất nước, con người Việt Nam thuộc về thẩm quyền xác định của tôi. Những vấn đề như vậy theo quan điểm của tôi không nhất thiết phải trùng với những vấn đề theo quan điểm của ông Dũng Vũ. Cuối cùng, tôi cho rằng ông Dũng Vũ không có bất cứ tư cách cũng như thẩm quyền gì để có thể xác định vấn đề nào là vấn đề thiết thực và đáng quan tâm, vấn đề nào nên bàn luận và nên viết cho người khác.

Haiku trong Lối mòn miền Oku (6-10)

2009-11-29T18:46:00.002+07:00

Bài 1-5

6. Kasane to wa yaenadeshiko no na narubeshi

Kasane cũng là
tên hoa cẩm chướng kép
hẳn là thế thôi

Kasane là tên một cô bé chạy theo con ngựa do Basho mượn của một người nông dân để đi qua cánh đồng cỏ. Basho cảm thấy tên cô bé rất đẹp. Kasane có nghĩa là kép. Bài haiku này được cho là do Sora, người đồng hành với Basho trong chuyến đi tới miền Oku, làm. Sora đã ví tên cô bé như hoa cẩm chướng cánh kép. Thực ra hoa cẩm chướng cánh kép không có (loại cẩm chướng này khác với loại cẩm chướng thông thường trong tiếng Việt). Bài haiku như một cảm nhận nhạy cảm của nhà thơ. Sao ở nơi thôn dã lại có một cái tên con gái đẹp như thế, không phải thế chứ, như hoa cẩm chướng cánh kép, có lẽ rất đẹp, nhưng mà có thật đâu.

7. natsu-yama ni ashida o ogamu kadode kana

Hạ sơn
bái lạy đôi guốc gỗ
lên đường

Hạ sơn có nghĩa là núi mùa hè, để chỉ các ngọn núi đang ở trong mùa hè ở Kurobane. Basho làm bài haiku này khi tới chùa Quang Minh (Komyo-ji). Trong chùa có đôi guốc gỗ của En no Gyoja, người lập ra ngôi chùa và môn phái Tu nghiệm (Shugen) ở đấy. Ở bài haiku này Basho và Sora không bái lễ tượng phật, mà lại bái lễ đôi guốc gỗ của Gyoja, như một ý nguyện sẽ bước theo những bước chân của Gyoja. Tôi chợt nhớ tới câu thơ của thiền sư Quảng Nghiêm "Nam nhi tự hữu xung thiên chí / Hưu hướng Như Lai hành xứ hành", làm trai tự có chí xông lên trời, đừng có bước theo những bước chân của Như Lai. Basho không đi tu, ông đang đi tới miền Oku, miền Bắc thẳm sâu, một chuyến du hành, như cuộc sống cũng vốn là một chuyến du hành.

8. tateyoko no
goshaku ni taranu
kusa no iori
musubu mo kuyashi
ame nakariseba

Cao rộng
chưa đầy năm thước
am cỏ
hối tiếc đã kết nên
trong mưa trú làm sao

Bài thơ này là một bài tanka của hòa thượng Butcho, người tu ở chùa Vân ngạn (Ungan-ji). Vân ngạn là bến mây, một cái tên rất đẹp, vừa như là nơi đỗ lại của mây, vừa như là một bến bờ tu hành cần phải sang. Ở đấy có một am cỏ bé nhỏ của hòa thượng. Butcho viết bài tanka này về cái am của ông.

9. kitsutsuki mo io wa yaburazu natsu kodachi

Ngay cả chim gõ kiến
không gõ chiếc am này
góc rừng hạ

Basho viết bài haiku này và treo trên cột gỗ nơi có chiếc am của hòa thượng Butcho. Ông gọi bài haiku là một "tức hứng", một cảm hứng chợt đến. Nơi đây rất tịch mịch, ngay cả tiếng gõ kiến cũng không nghe thấy. Tiếng chim gõ kiến gõ vào thân cây như tiếng gõ mõ. Nhưng ở am này, từ lâu rồi, tiếng gõ mõ đã không còn. Basho từng gặp Butcho và có lẽ Butcho là người đã hướng dẫn ông về thiền. Basho giờ tới đây, cảnh vật còn lại, nhưng người xưa không thấy, như tiếng gõ của chim gõ kiến cũng không còn nơi đây. Bài haiku là một cảm xúc ẩn giấu, chìm sâu trong cảnh vật và con người.

10. no o yoko ni uma hikimuke yo hototogisu

Băng qua đồng
dắt ngựa đi
tiếng cuốc kêu

Basho sáng tác bài haiku này khi người nông dân dắt ngựa cho ông xin ông làm cho một bài haiku. Yêu cầu của người nông phu đã khiến Basho thích thú ngạc nhiên. Những con người thôn dã như vậy cũng muốn thưởng thức haiku. Haiku cũng dung dị, bình thường như cánh đồng, dắt ngựa và tiếng cuốc kêu. Những viên gạch dựng nên bài haiku luôn ở sẵn quanh ta, chỉ có việc sắp đặt chúng trong một trật tự nghệ thuật. Nếu như mỗi lần dắt ngựa băng qua đồng và lắng nghe tiếng cuốc kêu thì đấy đã là một bài thơ, không cần phải sáng tác hay viết ra.

Haiku trong Lối mòn miền Oku

2009-11-15T22:17:00.002+07:00

Lối mòn miền Oku (Oku no hosomichi) là một tập du ký của Basho. Oku là tên miền đất ở phía Bắc nước Nhật, bao gồm vùng Mutsu và Dewa ngày nay, đọc theo âm Hán Việt là Áo [châu]. "Áo" là sâu xa. Vì nghĩa này mà một số bản dịch tiếng Anh đã dịch tên tập sách thành Narrow Road to the Deep North. Hosomichi là tế đạo, tức là đường đi nhỏ. Trong tập du ký này, ngoài những tản văn du ký, Basho còn ghi lại các bài haiku ông sáng tác trên đường đi. Tập sách đã được Vĩnh Sính dịch ra tiếng Việt với nhan đề Lối lên miền Oku. Vĩnh Sính dịch các bài haiku thành một câu lục bát (có thể đọc trên thi viện). Tiếng Anh có một số bản dịch khác nhau (có thể xem ở đây). Tôi thử dịch các bài haiku trong tập du ký này như cách tôi hiểu và cảm thụ chúng.

1. kusa no to mo sumikawaru yo zo hina no ie

Nhà tranh
Thay đổi chủ
Nhà bày tế nhân hình

Bài haiku này ở trong phần tựa của tập sách. Trước khi lên đường, Basho bán căn nhà của mình và chuyển đến ở với Sampu, một đệ tử của ông. Ông viết bài haiku này, một vế trong một bản renga có tám vế [nhưng nay đã thất truyền], và treo nó lên cột nhà. Hina-matsuri là ngày lễ ở Nhật Bản, vào mùng 3 tháng 3, được gọi là ngày lễ con gái. Ngày lễ này người ta bày các hình nhân, kiểu như búp bê, trên bàn tế lễ, gọi là "sồ đàn" (hina-dan).

Căn nhà tranh và các chủ nhân có thể thay đổi của nó là thế giới trần tục. Đàn tế nhân hình là thế giới thần linh. Chuyến du hành là một thay đổi. Nhưng sự thay đổi này cũng chẳng là một điều gì đó khác biệt, bởi vì trời đất cũng chỉ là quán trọ cho muôn vật mà thôi. Ý này được Basho viết ngay ở dòng đầu tiên, dẫn ý của Lý Bạch trong Xuân dạ yến đào lý viên tự: "Phù thiên địa giả, vạn vật chi nghịch lữ. Quang âm giả, bách đại chi quá khách", có nghĩa là: Ôi, trời đất là quán trọ của vạn vật. Ánh sáng và bóng tối là khách qua đường của trăm đời.

2. yuku haru ya tori naki uo no me wa namida

Mùa xuân ra đi
Chim nỉ non
Cá - mắt ngấn lệ

Bài haiku này là bài thơ khởi hành. Basho khởi hành đúng vào lúc mùa xuân sắp hết. Tiếng chim hót, mắt cá như ứa lệ, dường như là để tiễn biệt mùa xuân, mà cũng như là cảnh tiễn biệt nhà thơ. Bài haiku như hàm ý tới câu thơ của Đào Uyên Minh trong bài Quy điền viên cư: "Ki điểu luyến cựu lâm / Trì ngư tư cố uyên", chim trọ không dứt được rừng cũ, cá ao nhớ vực xưa. Chim, cá như đang lưu luyến mùa xuân, như cái tình cố cựu, như con người đang cất bước đi vào một chuyến du hành, tới miền bắc thẳm sâu.

3. ara touto aoba wakaba no hi no hikari

Ôi, tươi tắn
Những chiếc lá xanh, lá non
Trong ánh nắng

Bài haiku này Basho làm khi tới Nikko, đọc theo âm Hán Việt là Nhật quang, tức là ánh sáng mặt trời. Hi no hikari cũng là nhật [chi] quang. Lá xanh là chữ mùa [quý ngữ] hè, lá non là chữ mùa xuân. Xuân hạ giao nhau.

4. sori sutete kurokami yama ni koromogae

Xuống tóc
Hắc phát sơn
Đổi áo mặc

Bài haiku này không phải của Basho. Bài thơ do Sora, người đi theo Basho trong chuyến hành trình viết. Hắc phát sơn, có nghĩa là núi tóc đen, tức là Nam thể sơn (Nantai-san) ngày nay. Tôi có ảnh chụp ngọn núi này ở đây, nhưng tiếc là chưa leo được tới đỉnh. Bài haiku này là một sự liên tưởng. Núi Nantai vào mùa thu, hạ có đỉnh màu đen, do vậy mà có tên Hắc phát (kurokami). Đông xuân đỉnh núi bị tuyết phủ, trắng xóa. Nhà thơ nhìn đỉnh núi trắng xóa tưởng như một người cắt bỏ tóc, xuống tóc quy y. Sute là chữ "xả" của nhà Phật rất thâm sâu. Thời tiết chuyển sang mùa hè, và áo mặc cũng thay đổi.

5. shibaraku wa taki ni komoru ya ge no hajime

Chốc lát
Lồng thác nước
Chớm hè

Bài haiku này Basho làm ở Nikko. Thác nước này được Basho gọi là Urami (Lý kiến), và ngày nay vẫn mang tên như vậy. Urami có nghĩa là nhìn từ bên trong, bởi vì phía sau ngọn thác có chỗ lõm vào, có thể vào sau ngọn thác và ẩn mình trong đấy. Đấy cũng chính là ý của bài haiku. Thác nước như một cái lồng, và trong chốt lát ở trong đấy như một nghi lễ đón chào mùa hạ tới. Hay là thác nước mời gọi mùa hè tới.

Bài 6-10

Bội tín và xảo trá hay độc ác

2009-11-28T12:08:00.001+07:00

Trước khi đi vào vấn đề, tôi phải đưa ra các khái niệm cho rõ ràng. Khi tôi viết "tất cả" là để chỉ tổng quát, đại thể, đa số, không phải với nghĩa mọi cá thể, không sót một ai. Khi tôi viết "Công giáo" hay "Công giáo Việt Nam" là để chỉ Thiên chúa giáo La Mã ở Việt Nam nói chung, có thể có và cũng có thể không cả Ủy ban đoàn kết Công giáo Việt Nam trong đấy, tùy theo từng văn cảnh cụ thể. Các khái niệm trong bài viết của tôi phải được hiểu trong sắc thái định nghĩa do tôi đưa ra, như ở trên.

Quan sát hoạt động của Công giáo Việt Nam gần đây có thể thấy đặc điểm bao trùm của Công giáo Việt Nam là bội tín, và xảo trá hay độc ác.

Đặc điểm bội tín của Công giáo Việt Nam thể hiện rất rõ qua vụ Tam Tòa. Giám mục Cao Đình Thuyên từng ký vào biên bản ghi nhớ với chính quyền tỉnh Quảng Bình cam kết giữ nguyên và tôn tạo tòa tháp bị bom tàn phá để làm di tích lịch sử. Vậy mà chưa đầy 10 tháng sau, tòa giáo phận Vinh đã cho người tới xây dựng, xâm phạm và phá vỡ di tích hiện có của nhà thờ. Đây là ví dụ rất điển hình cho tính bội tín của người Công giáo Việt Nam. Linh mục Cao Đình Thuyên là linh mục già nhất trong số các linh mục trong hội đồng giám mục Việt Nam. Trong văn hóa truyền thống của Việt Nam, người già phải là người giữ gìn uy tín như một đức hạnh của mình. Vậy mà một linh mục già nhất của Công giáo Việt Nam, được cho là người có uy tín nhất trong hàng linh mục ở Việt Nam lại là người sẵn sàng nhổ toẹt nước bọt vào chính chữ ký của mình. Trong lịch sử 4000 năm của Việt Nam chưa từng thấy sử sách ghi lại những trường hợp tương tự như vậy. Hơn nữa, hành vi như vậy của tòa giáo phận Vinh lại không hề bị Giáo hội Công giáo Việt Nam phê phán. Tôi không thấy có một ý kiến hay quan điểm phê phán nào từ những người Công giáo Việt nam. Trái lại, hầu như tất cả mọi người Công giáo Việt Nam đều tán tụng hành vi bội tín đấy thông qua các hoạt động như hiệp thông, cầu nguyện. Những điều này cho thấy bội tín là một đặc tính của Công giáo Việt Nam như một đạo đức chuẩn mực trong văn hóa Thiên Chúa giáo ở Việt Nam.

Từ đặc tính như vậy, không thể không đặt câu hỏi, bội tín chỉ là một chuẩn mực đạo đức của riêng Công giáo Việt Nam hay đấy còn là chuẩn mực đạo đức của cả Tòa thánh Vatican. Vấn đề này rất hệ trọng vì nó liên quan tới những cam kết của Vatican với Việt Nam. Không thể không tính tới khả năng Vatican cũng sẽ bội tín như tòa giáo phận Vinh đã làm. Giả sử tình thế Vatican bội tín một cam kết nào đấy đối với Việt Nam xảy ra thì Việt Nam có thể làm được gì? Việt Nam không thể làm gì được, chỉ có thể chịu trận và lãnh hậu quả mà thôi.

(phần sau sẽ viết về xảo trá hay độc ác)

Hồ thu

2009-11-23T23:08:00.002+07:00

Hồ mùa thu có vẻ đẹp riêng của nó. "Long lanh đáy nước in trời", "Làn thu thủy, nét xuân sơn". Một lần gặp, khó mà quên. Hồ thu tịch mịch và sâu thẳm như cõi lòng người.

Bài haiku khuyết danh:

mizuumi no migiwa sumigeri aki no mizu

và bản dịch của tôi:

Góc hồ
lắng trong
làn nước thu

Thủ tướng Pháp ủng hộ bao nhiêu tiền?

2009-11-16T16:46:00.001+07:00

Trong chuyến thăm Việt Nam vừa qua, Thủ tướng Pháp Fillon có ủng hộ nạn nhân bị thiên tai một số tiền. Các báo của Việt Nam đều đưa tin Thủ tướng Pháp ủng hộ 100 000 Euro (TTXVN, Nhân dân, Thanh niên), trong khi đấy các báo của Pháp lại đưa ra con số 200 000 Euro (France 24, AFP, Le Figaro). Vậy Thủ tướng Pháp đã thực sự ủng hộ bao nhiêu tiền?

Cỏ chè vè

2009-11-13T20:44:00.000+07:00

Cỏ chè vè thuộc nhóm thu thất thảo, bảy loại rau cỏ của mùa thu. Tên khoa học của cỏ là Miscanthus sinensis. Người Nhật gọi tên cỏ là "bạc" hay "mang" (suzuki), còn người Trung Quốc gọi là "mang". Cỏ mọc thành bụi gọi là "bạc". "Bạc" này cũng có nghĩa là mỏng, nhạt. "Mang" là cỏ gai hay có tua ở đầu. Không rõ "chè vè" có xuất xứ từ đâu.

Bài haiku sau của Issa:

juugoya ya ame mi no susuki ominaeshi

và bản dịch của tôi:

Đêm trung thu
mưa thấy
cỏ chè vè và nữ lang hoa

Nữ lang hoa cũng là một loại cây cỏ thuộc nhóm thu thất thảo, có hoa vàng nở ở đầu ngọn. Đêm trung thu rất hiếm khi mưa. Một đời người không biết có mấy lần thấy mưa trong đêm trung thu. Vì mưa nên đêm trung thu không thấy có trăng, chỉ thấy cỏ chè vè và nữ lang hoa từng bụi. Mưa mùa thu đã là một nỗi buồn hiu hắt. Mưa trong đêm trung thu càng thêm quạnh hiu. Xung quanh chỉ thấy toàn cỏ chè vè và nữ lang hoa, lại càng thêm đìu hiu. cô đơn. Một đêm trung thu buồn mênh mang, trải khắp như mưa đang rơi, cứ như là đang có ánh trăng bàng bạc rải nỗi buồn mênh mang giữa đêm. Bài haiku không có trăng, nhưng dường như lại như đang có trăng. Bài haiku không nói hiển ngôn về nỗi buồn, nỗi cô đơn hiu quạnh, nhưng nỗi buồn, nỗi cô đơn, hiu quạnh lại trải khắp các chữ trong bài. Haiku là như vậy. Bên dưới các chữ, tận thẳm sâu của con chữ là cảm nhận vi tế của thơ.

Nỗi buồn ba trăm năm

2009-11-10T23:38:00.001+07:00

Trong tiểu thuyết Ignorance, Milan Kundera có nhắc tới một khổ thơ của Jan Skacel: Skacel miêu tả nỗi buồn quanh ông, ông muốn cầm nỗi buồn đấy trong tay mang tới một nơi nào đó thật xa và lấy nó tự dựng một ngôi nhà; ông muốn tự giam mình trong ngôi nhà đó suốt ba trăm năm, suốt ba trăm năm không mở cửa, không mở cửa cho bất kỳ ai.

Nỗi buồn của Skacel được Kundera dẫn chiếu về nỗi buồn chính trị. Skacel mất vào ngày 7 tháng 11 năm 1989. Mười ngày sau sinh viên, học sinh ở Praha biểu tình, mở đầu cho một kết thúc chính trị. Ba trăm năm của một nỗi buồn. Một cảm nhận không được chính xác? Ba trăm năm, không phải là một đời người, nhiều đời người, là một quãng thời gian xa thắm, không xác định được, không tiên liệu được, cũng như "tam bách dư niên hậu" của Nguyễn Du. Ba trăm năm của hoài vọng và vô vọng.

Tôi không biết Jan Skacel. Đến khi đọc Kundera mới biết tên ông, biết bài thơ về ngôi nhà làm bằng một nỗi buồn (tôi luôn nghĩ là một nỗi buồn, không phải nỗi buồn cũng như nhiều nỗi buồn), và đóng cửa suốt ba trăm năm. Tôi không thể nào hình dung được, nếu Skacel sống thêm hai mươi năm nữa, ông có còn tiếp tục giam mình trong ngôi nhà đấy nữa không. Một ngôi nhà làm bằng một nỗi buồn giữa những hân hoan xung quanh? Nhưng ông ở trong ngôi nhà đấy, không mở cửa thì làm sao mà biết được điều gì đã xảy ra xung quanh. Skacel đã không chờ được cái ngày vô vọng của ba trăm năm đến.

Bài thơ của Skacel giản dị hơn nhiều. Tầng chính trị của bài thơ đã được Kundera sơn phết. Sơn phết lên những lý do "mang tính chất hiện sinh", "không thể thổ lộ" và "chỉ có thể nín lặng". Bài thơ của Skacel như sau:

je tolik smutku lze ho zdvíhat
na břehu moře vystavět
si z něho dům a neotvírat
kambalám dveře tři sta let

Bài thơ này tôi không dịch được. Nhưng smutky là nỗi buồn, moře là biển cả, dům là ngôi nhà, neotvírat là không mở, dveře là cửa, tři sta let là ba trăm năm. Những từ có gốc Slavic.

Núi thu

2009-11-07T21:18:00.001+07:00

Bài haiku sau của Issa:

aki no yama hitotsu hitotsu ni yuube kana

Bản dịch của tôi:

Núi thu
Mỗi quả núi
Mỗi chiều buông

Chiều thu trên núi trong cùng một dãy núi không giống nhau. Dường như mỗi quả núi có một chiều thu riêng biệt. Cùng là một buổi chiều, cùng là một dãy núi, nhưng mỗi nơi có một mùa thu.

Quả gai lửa

2009-11-06T21:03:00.000+07:00

Hoa gai lửa nở vào cuối xuân và đến mùa thu kết quả. Nhìn hoa gai lửa không thôi thì không thể nào hiểu nổi tại sao cây lại có tên như thế. Nhưng khi thấy cây gai lửa kết quả thì sẽ hiểu ngay lập tức cái tên của nó. Cả cây là một bụi quả đỏ rực như lửa. Cây gai lửa này có tên khoa học là Pyracantha coccinea.

Bài haiku sau của Shiki:

Tori naite akai ko-no-mi wa koboshikeri

và bản dịch của tôi:

Tiếng chim hót
Chùm quả đỏ
Rớt xuống

Đọc bài haiku này không hiểu sao tôi toàn hình dung về truyền thuyết tiếng chim hót trong bụi cây gai, mặc dù tôi không biết Nhật Bản có truyền thuyết tương tự như vậy không. Con chim cất lên tiếng hót cuối cùng để lao mình vào những chiếc gai nhọn. Những quả gai lửa rớt xuống. Không, không phải những quả gai lửa rớt xuống, mà là chính những giọt máu của con chim bị gai đâm đang rớt xuống. Tiếng chim hót, những giọt máu đào trong hình dạng của quả gai lửa quyện vào nhau trong một truyền thuyết kỳ lạ.

Tất nhiên bài haiku của Shiki không nhất thiết phải có ý nghĩa như thế. Nhưng chẳng có lý do gì mà tôi lại không thể liên tưởng tới truyền thuyết lạ kỳ kia. Haiku luôn là những câu thơ mở, khiến ta có thể khám phá ra những vẻ đẹp bất tận, mới lạ như chưa từng bao giờ có.

Biểu tình "ảo"

2009-11-05T23:31:00.001+07:00

Tôi từng đề cập tới khả năng về biểu tình "ảo" khi suy nghĩ về vấn đề áp lực từ thế giới ảo. Một cuộc biểu tình "ảo" vừa xảy ra ở Indonesia với 300000 người tham gia trên mạng Facebook để phản đối cảnh sát bắt quan chức chống tham nhũng. Người ta đã gọi đây là "quyền lực nhân dân số" (digital people power). Như vậy biểu tình "ảo" không còn phải là một khái niệm mang tính lý thuyết hay tưởng tượng thuần túy nữa, nó đã là một hiện tượng thực. Biểu tình "ảo" sẽ được khuếch đại rất lớn nếu như có thêm sự hỗ trợ của truyền thông truyền thống như báo chí, truyền hình. Đây là một vấn đề rất đáng quan tâm.

Từ biểu tình "ảo" đến cách mạng "ảo" sẽ không còn phải là một khoảng cách xa vời nữa, đặc biệt nếu đấy là khuynh hướng kiểu như cách mạng màu sắc. Tôi thường hay nghĩ tới đi trên sương đã phải nghĩ đến băng giá tới. Chợt nhớ tới câu thơ của Nguyễn Trãi: Nhân sinh thức tự đa ưu hoạn / Pha lão tằng vân ngã diệc vân.

"Khuê tảo" đâu chỉ là văn chương

2009-11-02T22:15:00.006+07:00

Nhân đọc bài trên Thể thao & Văn hóa về GS Bùi Duy Tân, trong đó có nhắc tới hai chữ "khuê tảo". Có lần tôi đã đề cập tới chuyện này và không nhớ rõ ai là người phát hiện chuyện này đầu tiên. Vì vẫn còn băn khoăn về người phát hiện, nên tôi thử Google tra. Số tôi rất may là tìm ra bài viết "Khuê tảo" đâu chỉ là văn chương của Nguyễn Đăng Na. Bài viết của Nguyễn Đăng Na rất hay và giúp tôi không những hiểu rõ chuyện này mà còn hiểu chính xác hai chữ "khuê tảo": văn thơ thư họa của vua làm. Để chắc chắn tôi đã kiểm tra lại Hán ngữ từ điển trên mạng và nghĩa đúng như Nguyễn Đăng Na đã viết.

Tôi copy lại bài viết của Nguyễn Đăng Na để làm tư liệu (chữ tảo thiếu bộ thảo)

"Khuê tảo" đâu chỉ là văn chương

NGUYỄN ĐĂNG NA

Hoàng Việt thi văn tuyển của Tồn Am Bùi Huy Bích được khắc in năm Ất Dậu, niên hiệu Minh Mệnh thứ sáu 1825. Trong Quyển Một có bài của Lê Thánh Tông mà nhóm Lê Quý Đôn ^([1]) đã dịch với nhan đề Ta ngồi trong Chính điện, hồi tưởng xưa nay vua sáng, tôi lành và cơ nghiệp thịnh vượng của nước nhà ngày nay ngẫu thành bài thơ. Sáu cụ trong nhóm Lê Quý Đôn dịch gồm: Lê Thước - người Lạc Thiên, La Sơn, Hà Tĩnh, đỗ Cử nhân năm 1918 lúc 28 tuổi; Hà Văn Đại - người Tiên Điền, Nghi Xuân, Hà Tĩnh, đỗ Phó bảng năm 1919 lúc 27 tuổi; Trịnh Đình Rư - người Định Công, Thanh Trì, Hà Nội, đỗ Cử nhân năm 1915 lúc 19 tuổi; Vũ Đình Liên - người Hải Dương, sinh 1913, nhà thơ, nhà nghiên cứu, dịch thuật. Còn hai cụ nữa chúng tôi chưa rõ tiểu sử. Đó là Nguyễn Sĩ Lâm, Trần Lê Hữu. Bài thơ Ngẫu thành nói trên của Lê Thánh Tông trong đó có hai chữ khuê tảo [奎? 澡?] được nhiều người quan tâm. Nguyên văn bài thơ như sau:

Cao Đế anh hùng cái thế danh,

Văn Hoàng dũng trí phủ doanh thành.

Ức Trai tâm thượng quang khuê tảo,

Võ Mục hung trung liệt giáp binh.

Thập Trịnh đệ huynh liên quý hiển,

Nhị Thân phụ tử bội ân vinh.

Hiếu tôn Hồng Đức thừa phi tự,

Bát bách Cơ Chu lạc trị bình.

Người đầu tiên giải thích hai chữ khuê tảo trong câu "Ức Trai tâm thượng quang khuê tảo" có lẽ chính là Nhóm LQĐ. Các cụ viết: "Khuê tảo: quê hay khuê là sao khuê, tảo là cỏ tảo, tượng trưng cho văn chương" (Hoàng Việt thi văn tuyển, Sđd, tr. 22). Nhưng rồi, người ta dần dần quên mất cách dịch của Nhóm LQĐ. 35 năm sau, PGS. Bùi Duy Tân trong báo Văn nghệ số 33 (ngày 14-8-1993) nhắc lại cách dịch "khuê tảo" của Nhóm LQĐ. PGS. Bùi Duy Tân khẳng định cách giải thích khuê tảo của Nhóm LQĐ là "Khuê tảo: văn chương" (Khảo và luận một số tác gia - tác phẩm văn học trung đại Việt Nam, Tập một, Nxb Giáo dục, 1999, tr. 97). Trên cơ sở đó, PGS. Bùi Duy Tân nhắc nhở ít nhất hai lần:

- "Khuê tảo: chỉ văn chương. Nhiều từ điển lớn của Trung Quốc cũng giải nghĩa Khuê tảo có một nghĩa là văn chương, là thơ văn" (Khảo và luận một số tác gia - tác phẩm văn học trung đại Việt Nam, Tập hai, Nxb Đại học Quốc gia Hà Nội, 2001, tr. 238).

- "Văn chương: dịch từ Khuê tảo... Khuê tảo: chỉ văn chương. Nhiều từ điển lớn của Trung Quốc cũng giải nghĩa Khuê tảo có một nghĩa là văn chương, là thơ văn. Nhân đây xin đính chính..." (Hợp tuyển Văn học trung đại Việt Nam (Thế kỷ X-XIX), Tập một, Nxb Giáo dục, 2004, tr. 517).

Cuối cùng, PGS. Bùi Duy Tân khẳng định vai trò dịch của Nhóm LQĐ: "Các vị túc nho quá cố trong nhóm dịch chú Hoàng Việt thi văn tuyển (sđd): Lê Thước - Hà Văn Đại - Trịnh Đình Rư - Nguyễn Sĩ Lâm - Trần Lê Hữu đã dịch đúng cả nghĩa và thơ" (Hợp tuyển..., tr. 517. Riêng tên cụ Vũ Đình Liên không có. Phải chăng PGS. Bùi Duy Tân bỏ sót ?). Thế là, hai chữ khuê tảo sau 50 năm đã trở về đúng vị trí trong bản dịch của Nhóm LQĐ: "Khuê tảo: tượng trưng cho văn chương".

Tuy nhiên, có hai chữ rất quan trọng khi Nhóm LQĐ dịch mà PGS. Bùi Duy Tân lại quên mất. Đó là hai chữ: tượng trưng! Các cụ rất thận trọng, dịch từng chữ: "Khuê tảo: tượng trưng cho văn chương". Theo chúng tôi, tượng trưng cho văn chương khác với đối tượng trực tiếp về văn chương. Thế thì, cứ theo chỉ dẫn của PGS. Bùi Duy Tân về "Từ điển lớn của Trung Quốc" xem có tìm thấy hai chữ khuê tảo có nghĩa là văn chương không?

Trước hết là Từ nguyên (Thương vụ Ấn thư quán, in năm 1938. Từ điển này dài 1830 trang nhưng không có từ mục Khuê tảo, mà chỉ có từ mục Khuê (tr. 393) và từ mục Tảo (tr. 1305). Từ điển thứ hai: Từ hải, in lần thứ hai năm 1989 (xuất bản lần đầu 1979), Thượng Hải từ thư xuất bản xã, dài tới 2216 trang (chữ rất nhỏ, khổ to, mỗi trang chia làm ba cột), vẫn chẳng có mục từ Khuê tảo nào cả, chỉ có từ mục Khuê (tr. 647) riêng và từ mục Tảo riêng (tr. 618).

Vậy thì, tìm từ điển lớn hơn nữa xem sao? Nhưng may, chúng tôi bỗng nhớ lại lời chú giải hai chữ Khuê tảo do Tổ phiên dịch Viện Sử học Việt Nam dịch và chú giải, in năm 1961 trong Lịch triều hiến chương loại chí. Tổ phiên dịch gồm năm cụ là: Nguyễn Trọng Hân, Trịnh Đình Rư, Cao Huy Giu, Trương Văn Chinh, Nguyễn Mạnh Duân và cụ thứ sáu hiệu đính là Đào Duy Anh. Phần Văn tịch chí có dịch Bài tựa Ngự chế về Quỳnh uyển cửu ca. Câu ấy như sau: "Thổ hồng nghê chi khí, quang khuê tảo chi văn". Các cụ dịch: "Nhả khí rực rỡ như cầu vồng, rạng vẻ sáng tươi của khuê tảo" ^([2]); rồi chú: "Khuê tảo: văn chương của vua làm". Câu chú giải này cực kì quan trọng về nghĩa của hai chữ khuê tảo. Nhưng buồn thay, hầu như mọi người đã quên mất ý nghĩa của hai chữ khuê tảo và quên béng luôn cả tên nhóm dịch giả. Chúng tôi tiếp tục truy tìm loại từ điển "đại" lớn hơn loại "từ điển lớn". Lại may lần thứ hai: Hán ngữ đại từ điển Trung Hoa, có hẳn mục từ Khuê tảo. Soạn giả viết rõ: "Khuê tảo: chỉ đế vương thi văn thư hoạ" ^([3]); nghĩa là, khuê tảo: chỉ thơ, văn, thư, hoạ của đế vương. Té ra, 48 năm trước, Tổ phiên dịch Viện Sử học đã nói rõ ràng và chuẩn: "Khuê tảo" là văn chương của vua làm. Và trước đó 51 năm, Nhóm LQĐ cũng đã cảm nhận đúng về "khuê tảo": tượng trưng cho văn chương. Khi dịch từng chữ, các cụ bao giờ cũng thận trọng, không bao giờ nói đại khái, càng không bao giờ bịa đặt. Chúng ta chẳng nên bỏ rơi, bỏ quên từng chữ dịch của các cụ (trong Nhóm LQĐ hoặc Tổ phiên dịch Viện sử học VN), khiến người đọc hiểu chưa đầy đủ tinh thần bản dịch.

Vậy là, khuê tảo chỉ văn chương của vua làm. Điều này không phải ngẫu nhiên mà Lê Thánh Tông hồi tưởng xưa nay vua sáng, tôi lành và cơ nghiệp thịnh vượng của nước nhà khi nhận xét Nguyễn Trãi: "Ức Trai tâm thượng quang khuê tảo" và cũng không phải ngẫu nhiên mà vua Lê Thánh Tông có lời chú về Ức Trai ngay trong bài thơ đó: "Thừa chỉ Quan phục hầu Nguyễn Trãi, hiệu Ức Trai, đậu khoa bảng từ đời Hồ. Khi Thánh Tổ mới mở cơ nghiệp, theo về nơi Lỗi Giang, bên trong thì trù tính phương lược, bên ngoài thì thảo văn thư chiêu dụ các thành, văn chương giúp nước, rất được tín nhiệm" ^([4]). Chính vì thế, Nguyễn Trãi mới thay mặt Thái Tổ Cao Hoàng Đế thảo dụ Quân trung từ mệnh và tuyên bố Bình Ngô đại cáo. Vĩ đại thay Ức Trai!

Trung Kính, Hà Nội, ngày 15 tháng Giêng, năm 2009
N . Đ . N

[1] Hoàng Việt thi văn tuyển của Tồn Am Bùi Huy Bích, tập III, Nxb Văn hóa, Hà Nội, 1958, tr. 21.

[2] Phan Huy Chú: Lịch triều hiến chương loại chí, Tập IV, Nxb Sử học, 1961. tr. 75.

[3] Hán ngữ đại từ điển, Hán ngữ đại từ điển xuất bản xã, Tập một, tr. 3284.

[4] Hoàng Việt thi văn tuyển, Sđd, tr. 22.

Ngân hạnh

2009-11-01T00:07:00.001+07:00

Đàn bướm vàng - ngân hạnh - đã lại bay về. Mùa thu, cùng với cây phong, ngân hạnh cho lá vàng rực rỡ. Có loại phong cho lá vàng, có loại phong cho lá đỏ, còn ngân hạnh chỉ có một loại, cho lá vàng tuyền. Những chiếc lá như là hoa. Tên khoa học của ngân hạnh là Ginkgo biloba.

Bài haiku sau của Suzuki Michihiko:

tonaru ki mo nakute icho no ochiba kana

Bản dịch của tôi:

Bên cạnh không cây nào
Ngân hạnh
Những chiếc lá rơi rơi

Tôi chợt nhớ tới câu thơ của Đỗ Phủ: Vô biên lạc mộc tiêu tiêu hạ. Những chiếc lá rơi xuống xao xác như không có giới hạn. Lại nhớ tới câu thơ của Nguyễn Trãi: anh hùng hữu hận diệp tiêu tiêu. Người anh hùng ôm hận trong tiếng lá xao xác. Ở bài haiku trên, không có âm thanh của những chiếc lá rơi. Một cây ngân hạnh cô độc. Chỉ có những chiếc lá rơi. Điểm ẩn giấu ở đấy là màu vàng của những chiếc lá. Những cánh bướm vàng lượn quanh cây ngân hạnh nơi những con bướm khác mỏi cánh đang đậu khắp cành. Cánh bướm luôn nhẹ nhàng, mỹ lệ (bay bướm) và do vậy không có âm thanh xao xác của lá. Không phải là một bức tranh tĩnh, là một bức tranh động, nhưng lại tuyệt đối tĩnh lặng. Và rất mỹ lệ. Là một mình giữa mùa thu.

Sắn dây

2009-10-30T21:04:00.001+07:00

Sắn dây là một trong bảy loại rau cỏ đặc trưng của mùa thu (thu thất thảo). Chữ Hán đọc là cát, người Nhật đọc là kuzu, do vậy mà tiếng Anh gọi là kudzu. Truyện Kiều có câu: Tuyết sương che chở cho thân cát đằng. Cát đằng chính là dây sắn. Tên khoa học của sắn dây là Pueraria lobata.

Issa có bài haiku sau:

waga kaki ya uki yo no kuzu no hana zakari

Bản dịch của tôi:

Tường rào nhà tôi
Thế giới phù du này
Sắn dây hoa thịnh nở

Chữ "cát" (sắn dây) đọc là kuzu. Cùng âm kuzu còn có chữ "tiết", có nghĩa là những thứ vụn vặt, bỏ đi, cặn bã. Ngay ở tường rào đã có thể thấy cái thế giới phù du này, những thứ bỏ đi vẫn rất thịnh, như dây sắn đang trổ hoa khắp cành. Thế giới phù du là một thế giới tạm bợ, vô thường. Nhưng chính trong cái vô thường của phù thế vẫn thường hằng những thứ cặn bã. Cặn bã là cái thường hằng của vô thường.

Ông Bộ trưởng chưa trả lời hết câu hỏi

2009-10-26T22:51:00.001+07:00

Bộ trưởng Bộ Tư pháp Hà Hùng Cường đã có thư trả lời ông Nguyễn Quang A về trình tự thủ tục ban hành Quyết định 97 của Thủ tướng có theo đúng trình tự quy định ban hành văn bản quy phạm pháp luật hay không. Trong thư thắc mắc của mình ngày 27-9-2009, ông Nguyễn Quang A đã nêu ra hai điểm căn cứ trên Nghị quyết số 71 của Quốc hội:

1. Tổ chức lấy ý kiến của các đối tượng chịu sự tác động trực tiếp của văn bản
2. Đăng dự thảo văn bản quy phạm pháp luật không ít hơn 60 ngày

Trong thư trả lời, Bộ trưởng Hà Hùng Cường chỉ trả lời điểm thứ 2, viện dẫn Nghi quyết số 71 của Quốc hội chỉ quy định phải đăng dự thảo văn bản quy phạm pháp luật của Quốc hội, Uỷ ban thường vụ Quốc hội và Chính phủ trên Trang tin điện tử của Chính phủ và dành thời gian không ít hơn 60 ngày. Theo Bộ trưởng Hà Hùng Cường, Quyết định 97 là văn bản quy phạm pháp luật của Thủ tướng Chính phủ, không phải là văn bản quy phạm pháp luật của Chính phủ, do vậy không phải chịu sự điều tiết về điểm này của Nghị quyết 71 của Quốc hội. Tôi thấy câu trả lời của ông Bộ trưởng Hà Hùng Cường về điểm thứ 2 này hợp lý và chấp nhận được.

Nhưng trong thư trả lời của ông Bộ trưởng Hà Hùng Cường tôi không thấy ông Bộ trưởng trả lời điểm thứ nhất. Nghị quyết 71 của Quốc hội quy định (phụ lục 4):

"Trong quá trình xây dựng văn bản quy phạm pháp luật, cơ quan, tổ chức hữu quan tạo điều kiện để các cơ quan, tổ chức, cá nhân tham gia góp ý kiến vào dự thảo văn bản quy phạm pháp luật; tổ chức lấy ý kiến của các đối tượng chịu sự tác động trực tiếp của văn bản."

Điểm này của Nghị quyết 71 quy định cho văn bản quy phạm pháp luật chung, không giới hạn cho các văn bản quy phạm pháp luật của Quốc hội, Uỷ ban thường vụ Quốc hội và Chính phủ. Trong bài viết phản hồi lại thư trả lời của Bộ trưởng Bộ Tư pháp ông Nguyễn Quang A cũng nêu lại điểm này. Tôi thấy rằng ông Bộ trưởng Bộ Tư pháp cần phải trả lời cả điểm thứ nhất nêu ở trên. Cụ thể là việc ban hành Quyết định 97 có phải bắt buộc tổ chức lấy ý kiến của các đối tượng chịu sự tác động trực tiếp của Quyết định 97 hay không như yêu cầu của Nghị quyết 71? Và nếu phải tổ chức lấy kiến của các đối tượng chịu sự tác động trực tiếp của Quyết định 97 thì đã tổ chức lấy ý kiến của các đối tượng chịu sự tác động trực tiếp của Quyết định này hay chưa?

Tôi thấy cuộc tranh luận pháp lý này rất thú vị, và chờ đợi câu trả lời của Bộ Tư pháp. Bộ Tư pháp không thể không trả lời!

Cập nhật ngày 28-10-2009

"Bài viết phản hồi lại thư trả lời của Bộ trưởng Bộ Tư pháp" mà tôi viết ở trên không phải là bài viết phản hồi lại thư trả lời của Bộ trưởng Bộ Tư pháp. Bài viết này của ông Nguyễn Quang A đã được viết trước đấy. Đúng là tôi đã không đọc cước chú nên đã không biết bài viết đã được gửi cho Tia Sáng và tạp chí Dân chủ và Pháp luật từ ngày 28-9-2009. Như vậy có thể thấy ông Nguyễn Quang A đã tiên liệu được trước câu trả lời của Bộ Tư pháp.

Thù du

2009-10-27T20:09:00.001+07:00

Trước đây tôi từng dịch bài thơ Cửu nguyệt cửu nhật ức Sơn đông huynh đệ của Vương Duy. Lúc dịch bài thơ đó tôi đã không biết cây thù du có hình dạng ra sao. Khi dịch đến câu "Biến sáp thù du thiểu nhất nhân" cũng chỉ hiểu "biến sáp thù du" là ai cũng cắm cành thù du và đã hiểu là cắm cành thù du vào một chỗ để biểu thị tình anh em gắn bó. Đến khi xem bộ phim Hoàng kim giáp tôi mới vỡ ra là người ta gài cành thu du, thực ra là một chùm quả thù du, vào mái tóc. Đó là phong tục của người Trung Quốc vào tiết Trùng dương. Phim không phải chỉ là tác phẩm nghệ thuật đơn thuần, xem phim cũng bồi bổ thêm được nhiều kiến thức nếu chúng ta biết nhận ra những kiến thức trong phim. Tra các từ điển của Trung Quốc biết thêm là người Trung Quốc tin rằng đeo cành thù du vào người trong tiết Trùng dương có khả năng đuổi tà, diệt ác. Giờ đây, đi đây đi đó, đã giúp tôi được nhìn thấy cây thù du, cả cành, cả lá, cả hoa, cả quả. Chỉ tiếc rằng nơi đây không thấy ai giắt cành thù du vào tiết Trùng dương, lên núi cao, uống rượu hoàng hoa. Những phong tục đẹp đã ngày càng một phôi pha.

Quả thù du màu đỏ, kết thành chùm trông khá đẹp mắt. Màu đỏ của quả thù du rất tươi tắn hơn màu đỏ của quả nam thiên. Tên khoa học của cây thù du là Cornus officinalis. Cây thù du này tên đầy đủ là sơn thù du.

Bài thơ Cửu nguyệt cửu nhật ức Sơn đông huynh đệ của Vương Duy:

九月九日憶山東兄弟
獨在異鄉為異客
每逢佳節倍思親
遙知兄弟登高處
遍插茱萸少一人
王維

Cửu nguyệt cửu nhật ức Sơn đông huynh đệ

Độc tại dị hương vi dị khách
Mỗi phùng giai tiết bội tư thân
Dao tri huynh đệ đăng cao xứ
Biến sáp thù du thiểu nhất nhân
Vương Duy

Bản dịch của tôi:

Ngày chín tháng chín nhớ anh em ở Sơn đông

Đất lạ đơn côi làm khách lạ
Mỗi lần lễ tết nhớ nhà hoài
Vẫn hay huynh đệ lên cao đấy
Đều giắt thù du thiếu một người

Bản dịch này tôi có sửa hai từ so với bản dịch cũ của tôi. Ở bản dịch cũ tôi dịch "giai tiết" là "tiết đẹp", giờ đổi thành "lễ tết", và "sáp" dịch là "cắm", giờ đổi thành "giắt". "Tiết đẹp" có lẽ ít người Việt nào nói để chỉ các ngày lễ tết. "Cắm" không được chính xác vì ai lại nói cắm cành thù du vào búi tóc. Đông anh em là một hạnh phúc to lớn. Tôi nghĩ về những gia đình chỉ có một con. Tiết Trùng dương tới cũng không có anh em để mà cài cành thù du nhớ tới nhau. Vương Duy là một nhà thơ tôi yêu thích. Thơ của ông tịch mịch, phẳng lặng mà sâu thẳm như nước hồ thu.