Sự khác biệt lớn lao

Anh tạo cho mình bộ mặt
Đằng sau đó anh đã sống, đã chết và lại hồi sinh
Bộ mặt của anh hôm nay
có những nếp nhăn của bộ mặt đấy
Chỉ có những nếp nhăn là không có bộ mặt
Octavio Paz

Trên blog của bác Nguyễn Xuân Diện thấy có bài viết của bác Đỗ Minh Tuấn viết về Cách nhìn biểu tình của Đông A. Không mấy khi bài viết của tôi lại được phản hồi dài đến như vậy. Quả là hy hữu! Đọc xong mới nhớ ra hồi VNSA có bác Hoàng Khoa Quyền, nghe mọi người nói là nhà đạo diễn hoạt động ở nhiều lĩnh vực Đỗ Minh Tuấn, nhưng hồi ở VNSA tôi chưa bao giờ bận tâm bác Hoàng Khoa Quyền có phải là đạo diễn Đỗ Minh Tuấn không, bởi vì tôi cho rằng dưới mỗi cái tên là một con người, mỗi tên là một người, tên khác thì người khác, nếu không thì chẳng hóa ra là cái tên hay chính con người chỉ là thứ phù phiếm, gọi cho nó có, không có giá trị tồn tại như một thực thể thực sự tồn tại. Đọc bài viết trên tôi nhận ra văn phong quen thuộc của bác Hoàng Khoa Quyền. Quả là những bộ mặt không bao giờ có thể xóa được những nếp nhăn mà chúng đã từng có. Đừng nghĩ vì tôi đã biết bác Hoàng Khoa Quyền là Đỗ Minh Tuấn nên viết thế. Đọc sẽ thấy nào là Ozu, nào là "trần tục hóa những cái thiêng", nào là "mù thiêng"...

Muốn thấy sự khác biệt lớn lao về cách nhìn biểu tình, không phải giữa tôi và bác Đỗ Minh Tuấn, mà chính sự khác biệt lớn lao giữa chính bác Đỗ Minh Tuấn và những người tham gia biểu tình, tôi xin được lấy chính ví dụ mà trong bài viết bác Đỗ Minh Tuấn nói tới: chàng thanh niên giơ biểu ngữ bất động. Trong bức thư của mình, chàng thanh niên đó viết: "Cháu cũng trao đổi về những suy nghĩ của mình xung quanh việc đó: được gì, mất gì, chứng tỏ được gì khi đi biểu tình như thế. Đồng thời 1 lần nữa khẳng định rằng nếu Trung Quốc tiếp tục lớn lối gây hấn, thì cháu sẽ lại đi mà không có thứ gì có thể ngăn cản được. Còn khi tình hình đã lắng dịu bớt, thì không cần ai canh giữ, cấm đoán, tự cháu sẽ ở nhà như ngày Chủ Nhật 19/06 nhằm không làm gia tăng căng thẳng, nhất là giữa người Việt Nam với nhau". Chính chàng thanh niên giương tấm biểu ngữ bất động đó đã ở nhà vào ngày chủ nhật thứ 3. Tại sao chàng thanh niên đó ở nhà? Chính chàng trai đó đã giải thích "không làm gia tăng căng thẳng". Chàng thanh niên đó chắc chắn không hèn nhát. Chàng thanh niên đó chắc chắn không có ô dù. Chàng thanh niên đó chắc chắn không thể gọi điện cho Trung tướng Công an Hữu Ước để mách đang bị lực lượng an ninh đối xử thế này thế khác, như một người con gọi điện cầu cứu ông bố. Chàng thanh niên đó chắc chắn không có đèn xanh, đèn đỏ bật cho biết. Sự khác biệt lớn lao về cách nhìn biểu tình đó nằm ở tri thức và lương tri của con người. Sự khác biệt lớn lao đó là nhân cách con người.

Biểu tình là một hoạt động chính trị. Đấy không phải là nơi để cộng mỗi thứ một tý: một tý chính trị, một tý nghệ thuật, một tý triết lý, một tý yêu nước, một tý dân tộc... Đó không phải là hòn non bộ, thu gom mỗi thứ một tý để trở thành một thế giới con con thưởng ngoạn trong bóng ô dù. Hoạt động chính trị - biểu tình - đấy, không phải là một thứ nghệ thuật, để có thể cho rằng thông điệp của nó tùy thuộc vào từng cá nhân tiếp nhận. Thông điệp của hành động biểu tình luôn được xác định một cách rõ ràng và nhất quán. Hãy xem chàng thanh niên giơ biểu ngữ bất động đã xác định thông điệp cho hành động của mình như thế nào. Chàng thanh niên đó viết: "Và cháu đã quyết định giơ cao tấm biểu ngữ, đứng bất động tại chỗ hướng thẳng về phía Lãnh sự quán Trung Quốc để cho những kẻ ở trong đó hiểu rằng, người Việt Nam ôn hòa và yêu chuộng hòa bình, nhưng ý chí chiến đấu và tinh thần bảo vệ tổ quốc là bất diệt. Và kiên quyết, nếu hàng rào của người Việt Nam không mở ra cho người Việt Nam cùng nhau thể hiện tinh thần dân tộc thì nhất định không thả tay ra". Thông điệp của chàng thanh niên giơ biểu ngữ bất động không có một tý nào yêu cầu về "cách nhìn, cách liên tưởng đúng đắn, ngang tầm". Một hành vi biểu tình không tự xác định được thông điệp của mình, mà lại yêu cầu những người chứng kiến xác định hộ thông điệp dựa trên "cách nhìn, cách liên tưởng đúng đắn" thì đấy chắc chắn không phải là hành vi biểu tình. Có chăng đấy chỉ có thể là một cuộc trình diễn sắp đặt. Biểu tình khác với nghệ thuật chính ở chỗ thông điệp của nó là xác định nhất quán. Không xác định được thông điệp thì đừng nói tới biểu tình. Thông điệp của biểu tình luôn gắn chặt với tình thế mà biểu tình xuất hiện để biểu lộ chính kiến. Hãy xem chàng thanh niên giơ biểu ngữ bất động đã tham gia biểu tình để phản ứng lại những tình thế nào? Hai chủ nhật đầu tiên chàng thanh niên tham gia biểu tình để phản đối Trung Quốc cắp cáp tàu thăm dò dầu khí của Việt Nam. Chàng thanh niên viết: "... vào sáng ngày 09/06/2011, Internet và tiếp theo là báo chí chính thống đã lại loan tải hình ảnh tàu Trung Quốc cắt cáp của tàu Viking II thuộc tập đoàn dầu khí quốc gia Việt Nam, một lần nữa vẫn là ở vùng biển thuộc chủ quyền Việt Nam. Và thế là sáng Chủ Nhật ngày 12 tháng 06, cháu lại đến trước Lãnh sự quán Trung Quốc số 39 Nguyễn Thị Minh Khai để biểu tình phản đối". Lý do biểu tình của chàng thanh niên rất rõ ràng: phản đối một tình thế cụ thể. Chính vì vậy mà chủ nhật tiếp theo, chàng thanh niên giơ biểu ngữ bất động không tham gia biểu tình nữa. Chàng thanh niên giải thích: "19 tháng 06, cháu không đi biểu tình. Không phải vì sự đe dọa đó, mà chỉ bởi đơn giản cháu nghĩ, Trung Quốc đã tỏ ra e dè và không còn lớn lối, ngang ngược trắng trợn như 2 lần trước đó nữa nên để tránh gia tăng căng thẳng giữa chính những người Việt Nam với nhau (an ninh công an và nhân dân quần chúng) cháu quyết định ở nhà".  

Tôi nhớ Mlan Kundera từng viết: "Tôi nghĩ đến thời tuổi trẻ tôi sống ở Tiệp Khắc. Thoát ra khỏi tình trạng phấn khởi cộng sản đầu tiên, chúng tôi cảm thấy mỗi bước nhỏ chống lại học thuyết chính thống như là một hành vi dũng cảm. Chúng tôi phản đối việc ngược đãi những người theo đạo, chúng tôi bảo vệ nghệ thuật hiện đại bị phát vãng, chúng tôi nghi ngờ sự ngu ngốc của tuyên truyền, chúng tôi phê phán việc phụ thuộc vào nước Nga, v.v. Làm như vậy, chúng tôi mạo hiểm một cái gì đó, chẳng nhiều lắm, nhưng dẫu sao cũng là một cái gì đó và mối nguy hiểm (nhỏ) ấy khiến chúng tôi thấy bằng lòng về mặt đạo lý. Một hôm một ý nghĩ ghê người chợt đến với tôi: hay là những sự phẫn nộ ấy không phải do một thứ tự do nội tại, một sự dũng cảm, mà là do ý muốn làm vui lòng cái tòa án kia, trong bóng tối, nó đã đang chuẩn bị các phiên xử đại hình của nó?". Sự phẫn nộ đối với Trung Quốc của những người tham gia biểu tình vì được bật đèn xanh, như họ hồ khởi kháo nhau trước ngày biểu tình, có phải do một thứ tự do nội tại? Không, không phải, bởi vì nếu đèn đỏ được bật lên vị tất họ đã có mặt trong buổi biểu tình. Nếu sự phẫn nộ của họ đấy là do một thứ tự do nội tại thì chắc chắn họ không quan tâm tới chuyện đèn xanh có được bật hay không, như chàng thanh niên giơ tấm biểu ngữ bất động. Như vậy, sự phẫn nộ của họ, rất mỉa mai, lại không thuộc về họ. Sự phẫn nộ của họ là thuộc về những người bật công tắc đèn. Họ chỉ biểu lộ sự phẫn nộ đấy theo tín hiệu điều khiển xanh hay đỏ. Theo một ý nghĩa nhất định, họ vừa đáng khinh, vừa đáng tội nghiệp hơn cả những người thay đổi quan điểm nhân danh sự hòa giải với tinh thần thời đại. Ở đây phải thấy rằng trường hợp của họ cũng không giống trường hợp các cuộc biểu tình có tổ chức, khi những người tham gia biểu tình đồng chí hướng với những người tổ chức. 
 


(Chưa viết xong, tạm mào đầu như vậy, sẽ viết tiếp)